Sầu riêng Đắk Lắk và bài toán phát triển bền vững

Vụ sầu riêng năm 2025 của Đắk Lắk đã khép lại với những con số tăng trưởng ấn tượng về kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, tính chuyên nghiệp, đồng bộ của ngành hàng đang đặt ra thách thức lớn cho bài toán phát triển bền vững tại "thủ phủ" sầu riêng của cả nước.

“Khoảng tối” sau hào quang "tỷ đô"

Năm 2025, Đắk Lắk vươn lên khẳng định vị thế “thủ phủ” sầu riêng với diện tích gần 45.000 ha (chiếm ¼ diện tích cả nước), sản lượng ước đạt 390.000 tấn, mang về doanh thu xuất khẩu ước tính 1,1 tỷ USD. Tuy nhiên, sự phát triển quá “nóng”, trong khi nền tảng quản trị chưa theo kịp, đặc biệt là vấn đề quản lý mã số vùng trồng đã dẫn đến không ít hệ lụy.

Số liệu báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng chỉ ra sự chênh lệch lớn: Trong tổng số gần 45.000 ha, hiện mới chỉ có 269 vùng trồng, với diện tích hơn 7.400 ha (chiếm khoảng 28% diện tích cho thu hoạch) được cấp mã số. Điều này đồng nghĩa với việc hơn 70% diện tích còn lại đang "đi nhờ" hoặc phải thông qua các hình thức trung gian để tiêu thụ, dẫn đến tình trạng mượn mã, gian lận hồ sơ xuất khẩu và thiếu minh bạch về nguồn gốc.

Nông dân Đắk Lắk thu hoạch sầu riêng trong vụ 2025.

Bà Nguyễn Thị Thành Thực, Chủ tịch Công ty cổ phần Công nghệ phần mềm AutoAgri, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk thẳng thắn chỉ ra rằng, chính sự quản lý lỏng lẻo và thiếu đồng bộ dữ liệu đã tạo kẽ hở cho cơ chế "xin - cho", sinh ra lực lượng trung gian "làm luật", đẩy doanh nghiệp (DN) vào thế "làm liều" để rồi vướng vòng lao lý.

Nhiều DN cũng cho rằng, việc tuân thủ tiêu chuẩn về vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc là điều tất yếu đối với một ngành hàng xuất khẩu. Tuy nhiên, do mã số vùng trồng và mã số đóng gói rất ít nên DN cũng gặp áp lực giữa làm như thế nào để mua được hàng và bán được hàng, lại phải đáp ứng đủ điều kiện pháp lý mà không vi phạm.

Cùng với đó, chất lượng sầu riêng cũng đang ở mức báo động đỏ do tình trạng tồn dư hóa chất cấm như vàng O (Auramine O) và kim loại nặng (cadimi) vượt mức cho phép vẫn diễn ra. Trong 130 mẫu kiểm tra dư lượng tại vùng trồng, chỉ có 38 mẫu không phát hiện dư lượng, số còn lại đang chờ kết quả hoặc có vấn đề cần xử lý.

Sầu riêng đang mang lại cơ hội đổi đời cho nhiều nông dân, doanh nghiệp và doanh thu lớn cho tỉnh Đắk Lắk.

Ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Tân Lập Đông (xã Pơng Drang) chia sẻ nỗi lo khi một container xuất khẩu thường phải gom từ 10 - 15 chủ vườn khác nhau với quy trình canh tác không đồng nhất. "Chỉ cần một lô hàng nhiễm chất vàng O, tồn dư cadimi hay vi phạm kiểm dịch thực vật bị trả về, không chỉ DN thiệt hại tiền tỷ mà mã số vùng trồng của cả một vùng rộng lớn có thể bị đình chỉ, ảnh hưởng đến những nông dân làm ăn chân chính", ông Chiến cho hay.

Bên cạnh đó, việc thiếu các phòng thí nghiệm (Lab) đạt chuẩn ngay tại địa phương cũng là một rào cản lớn. Hiện nay, mẫu kiểm định thường phải gửi đi các thành phố lớn, gây chậm trễ và tốn kém cho DN trong những thời điểm thu hoạch cao điểm.

Không để phát triển "nóng" phá vỡ uy tín ngành hàng

Trước nguy cơ phát triển "nóng" có thể phá vỡ cấu trúc ngành hàng, nhiều giải pháp căn cơ đã được đề xuất nhằm siết chặt kỷ cương trong vụ sầu riêng năm 2026. Đặc biệt là để giải quyết bài toán minh bạch hóa ngành hàng, giải pháp cấp bách được đưa ra là phải ứng dụng triệt để chuyển đổi số và liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý.

Bà Nguyễn Thị Thành Thực kiến nghị cơ quan quản lý cần áp dụng cơ chế "khoanh vùng tồn kho" đối với mã số vùng trồng. Theo đó, mỗi mã số sẽ được cấp một hạn mức sản lượng tương ứng với diện tích thực tế. Cơ quan thuế và hải quan sẽ thực hiện trừ lùi sản lượng mỗi khi thông quan; khi hạn mức về 0, hoạt động xuất khẩu trên mã đó lập tức bị chặn lại. "Nếu Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng cơ quan thuế, hải quan liên thông dữ liệu và làm nghiêm quy trình này, chắc chắn tình trạng gian lận, làm giả hồ sơ sẽ bị loại bỏ", bà Thực khẳng định.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, hiện nay sầu riêng quả tươi của Đắk Lắk đã xuất khẩu sang nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như: Trung Quốc, Thái Lan, Đài Loan (Trung Quốc), Hồng Kông (Trung Quốc), Nhật Bản và Hoa Kỳ… Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là thị trường xuất khẩu chủ yếu, với khoảng 220.000 tấn.

Trái sầu riêng được đóng gói xuất khẩu tại Nhà máy chế biến trái cây xuất khẩu Chánh Thu Đắk Lắk.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk cho biết, năm 2026 tỉnh sẽ kiên quyết tái cơ cấu ngành hàng theo hướng bền vững thay vì chạy theo diện tích. Sở sẽ tiến hành rà soát quy hoạch vùng trồng tại 62 xã, phường đang phát triển sầu riêng để tích hợp vào quy hoạch chung của tỉnh. "Chúng tôi sẽ công khai danh sách các cơ sở vi phạm, các loại vật tư nông nghiệp kém chất lượng trên cổng thông tin điện tử để người dân và DN biết. Đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về vùng trồng để minh bạch hóa thông tin, tiến tới việc mọi lô hàng xuất khẩu đều phải truy xuất được nguồn gốc rõ ràng", bà Thủy nhấn mạnh.

Cũng theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong quý 1-2026, ngành nông nghiệp sẽ phối hợp với Thuế tỉnh tổ chức tập huấn chuyên sâu cho các hợp tác xã và DN để tháo gỡ vướng mắc về hóa đơn, chứng từ, đưa hoạt động kinh doanh sầu riêng vào nền nếp, tránh thất thu ngân sách và rủi ro pháp lý cho DN.

Sầu riêng đang mang lại cơ hội đổi đời cho nhiều nông dân và doanh thu lớn cho tỉnh Đắk Lắk. Tuy nhiên, để giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế, đã đến lúc ngành hàng này phải chấp nhận "đau" để loại bỏ những kẽ hở trong quản lý, chuyển mình từ tư duy sản xuất manh mún sang nền nông nghiệp trách nhiệm, minh bạch và hiện đại.

Minh Thuận