Từ ngày 1/7/2025, HĐND cấp xã bước vào giai đoạn mới khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức vận hành. Hàng loạt nhiệm vụ vốn thuộc thẩm quyền cấp huyện cũ được chuyển về cấp xã, cùng với nhiều quyền hạn bổ sung. Điều này đòi hỏi người đại biểu HĐND cấp xã phải đủ bản lĩnh, am hiểu pháp luật, có năng lực quyết định và giám sát thực chất hơn.

Khối lượng nhiệm vụ lớn

Hiện nay, HĐND cấp xã được giao quyết định 9 nhóm nhiệm vụ, quyền hạn lớn, từ kinh tế, quy hoạch, khoa học công nghệ đến quốc phòng, an ninh, tổ chức bộ máy.

Lần đầu tiên, cơ quan dân cử cấp cơ sở quyết định các vấn đề then chốt của bộ máy chính quyền cơ sở như: biên chế cán bộ, công chức, thành lập hoặc tổ chức lại, thay đổi tên gọi, giải thể cơ quan chuyên môn thuộc UBND cùng cấp. Ở lĩnh vực quy hoạch và tài chính, đại biểu HĐND cấp xã trực tiếp quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; dự toán, phân bổ ngân sách và chủ trương đầu tư các chương trình, dự án trên địa bàn...

Đại biểu HĐND phường Ea Kao bỏ phiếu bầu các chức danh tại Kỳ họp thứ Nhất HĐND phường. Ảnh: Trung Hiếu

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, HĐND cấp xã có quyền quyết định chương trình, đề án về chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ, xây dựng chính quyền số, kinh tế số, xã hội số. Đây là lĩnh vực hoàn toàn mới, buộc đại biểu cấp xã phải hiểu về dữ liệu, quy trình số hóa, kiến trúc hệ thống, thay vì chỉ dựa trên kinh nghiệm quản lý hành chính truyền thống.

Áp lực càng gia tăng khi HĐND cấp xã tiếp nhận lượng lớn nhiệm vụ chuyên môn sâu từ các nghị định phân cấp của Chính phủ. Điển hình như Nghị định số 125/2025/NĐ-CP giao thẩm quyền quản lý và tổ chức các chương trình mục tiêu quốc gia; Nghị định số 131/2025/NĐ-CP trao quyền phê duyệt phương án sử dụng tiền dịch vụ môi trường rừng, cơ chế giảm phát thải; hay các nghị định về bố trí vốn cho vay ưu đãi đối với nhà ở xã hội và phê duyệt kế hoạch phát triển giáo dục ở cả ba cấp học mầm non, tiểu học, THCS...

Điều 13 Luật Tổ chức chính quyền địa phương cũng quy định, HĐND tỉnh có thể phân cấp liên tục cho HĐND cấp xã, miễn bảo đảm điều kiện thực hiện. Như vậy, khối lượng công việc của HĐND cấp xã sẽ không cố định mà tăng dần theo từng năm. Không chỉ nhận việc, HĐND cấp xã còn có quyền góp ý, đề nghị điều chỉnh nội dung phân cấp và trách nhiệm báo cáo định kỳ. Đây là cơ chế thúc đẩy HĐND cấp xã chủ động hơn nhưng cũng tạo áp lực về năng lực, kiến thức và trách nhiệm đại biểu.

Trọng trách tăng

Từ thực tiễn tại xã Ea Ktur, ông Nguyễn Khánh, Chánh Văn phòng Đảng ủy, Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Ea Ktur khẳng định: Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trọng trách của đại biểu HĐND cấp xã nặng nề và cao hơn trước rất nhiều. Hiện nay, các quyết sách về ngân sách, đầu tư công tại xã mang tầm vóc của cấp huyện trước đây. Do đó, các thành viên của Ban Kinh tế - Ngân sách buộc phải nắm chắc các luật chuyên ngành như: Luật Đầu tư công, Luật Ngân sách nhà nước thì mới có thể thực hiện công tác thẩm tra báo cáo đảm bảo chất lượng.

Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Ea Ktur giám sát việc thu chi và quản lý các khoản kinh phí của các trường học trên địa bàn xã.

Việc tăng thẩm quyền đòi hỏi người đại biểu phải tự nâng tầm tư duy để thực sự đứng trong vai một nhà làm chính sách đúng nghĩa, có khả năng phân tích số liệu và am hiểu sâu sắc quy định pháp luật.

Một điểm nổi bật của chính quyền địa phương hai cấp là xu hướng tinh gọn nhân sự. Chia sẻ về bài toán tinh gọn nhân sự gắn liền với chất lượng hoạt động tại phường Ea Kao, ông Đặng Gia Duẩn, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường cho biết: Áp lực tinh gọn bộ máy đặt lên vai người đại biểu dân cử những trọng trách chưa từng có. Tại phường Ea Kao, quy mô dân số đã vượt ngưỡng 57.000 người, nhưng số lượng đại biểu HĐND chỉ có 26 người. Mỗi đại biểu hiện nay phải gánh vác khối lượng công việc gấp nhiều lần. Điều này đòi hỏi từng cá nhân phải không ngừng nâng cao năng lực chuyên môn, chuẩn hóa trình độ xử lý công việc theo hướng chuyên nghiệp, bài bản. Trong bối cảnh chính quyền hai cấp, bộ máy phải thực sự tinh gọn, nhưng quan trọng hơn là chất lượng đại biểu phải “tinh” thì mới đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn hiện nay…

Lan Anh