Chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội không chỉ tạo ra những khoản nợ, mà phía sau đó là quyền lợi của người lao động có thể bị ảnh hưởng. Việc Viện kiểm sát nhân dân (KSND) được thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công đang mở thêm một cơ chế pháp lý để bảo vệ người lao động và các quỹ an sinh xã hội.

Khi có thêm cơ chế pháp lý

Khi doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), quyền lợi về ốm đau, thai sản, thất nghiệp, hưu trí, khám chữa bệnh... của người lao động có thể bị ảnh hưởng. Đây là vấn đề BHXH tỉnh đặc biệt quan tâm trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách BHXH, BHYT, BHTN trên địa bàn. Tính đến hết tháng 08/2026, toàn tỉnh có 1.128 đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHXH với tổng số tiền khoảng 151,53 tỷ đồng, ảnh hưởng đến quyền lợi của 2.720 lao động.

Đại diện BHXH tỉnh làm việc với Viện KSND tỉnh về tình hình nợ BHXH trên địa bàn. (Ảnh BHXH tỉnh cung cấp)

Theo Giám đốc BHXH tỉnh Trần Mạnh Toàn, thời gian qua, ngành BHXH đã triển khai nhiều giải pháp như tuyên truyền, đôn đốc, kiểm tra và phối hợp với các cơ quan chức năng để hạn chế tình trạng chậm đóng, trốn đóng. Tuy nhiên, đối với những đơn vị cố tình vi phạm kéo dài, việc xử lý bằng biện pháp khởi kiện vẫn gặp một số vướng mắc.

Theo quy định trước đây, chủ thể có quyền khởi kiện chủ yếu là tổ chức công đoàn hoặc chính người lao động bị xâm phạm quyền lợi. Trong khi đó, trình tự, thủ tục khởi kiện dân sự thông thường đòi hỏi người khởi kiện phải tự thu thập chứng cứ, tham gia tố tụng và theo đuổi vụ việc trong thời gian dài. Người lao động lại thường ở vị thế yếu hơn trong quan hệ lao động, không phải ai cũng có điều kiện, khả năng hoặc sẵn sàng đứng ra khởi kiện chính đơn vị đang sử dụng mình.

Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội đã mở thêm một cơ chế pháp lý để góp phần giải quyết vấn đề này. Việc Viện KSND được thí điểm khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công đã bổ sung thêm chủ thể có thẩm quyền khởi kiện, đồng thời đơn giản hóa đáng kể trình tự thực hiện đối với người lao động. Thay vì phải tự đứng đơn, thu thập chứng cứ và theo kiện, người lao động có thể được Viện KSND đại diện bảo vệ quyền lợi khi có căn cứ cho thấy quyền lợi bị xâm phạm.

Bảo hiểm xã hội cơ sở Cư Kuin ký kết Quy chế phối hợp công tác với Viện kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Đắk Lắk. (Ảnh BHXH tỉnh cung cấp)

“Ý nghĩa quan trọng của cơ chế này không chỉ nằm ở việc có thêm biện pháp xử lý, thu hồi số tiền chậm đóng, mà quan trọng hơn là pháp luật có thêm công cụ bảo vệ người lao động trong những trường hợp họ khó có khả năng tự mình lên tiếng hoặc khởi kiện”, ông Trần Mạnh Toàn nhấn mạnh.

Để cụ thể hóa Nghị quyết, ngày 26/6/2026, Viện KSND tỉnh và BHXH tỉnh Đắk Lắk ban hành Quy chế phối hợp trong tiếp nhận, xử lý thông tin, xác minh, thu thập chứng cứ, khởi kiện vụ án dân sự công ích. Hai ngành phối hợp từ tiếp nhận thông tin, xác minh, thu thập chứng cứ đến yêu cầu chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả, kiến nghị và hỗ trợ khởi kiện.

Chuyển biến từ thực tiễn

Theo Quy chế phối hợp, định kỳ hằng quý, BHXH tỉnh chuyển cho Viện KSND tỉnh danh sách đơn vị, doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN từ 6 tháng trở lên hoặc có số tiền từ 50 triệu đồng trở lên. Đối với những trường hợp có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, hai cơ quan thực hiện trao đổi thông tin để kịp thời xác minh, xử lý.

Thực tế đã có những đơn vị khắc phục toàn bộ số tiền chậm đóng sau khi được đôn đốc và đưa vào quy trình phối hợp xử lý. Chẳng hạn như Công ty TNHH Thương mại An Trung Mạnh (Khu công nghiệp Hòa Phú, xã Hòa Phú) chậm đóng hơn 1,4 tỷ đồng trong 6 tháng. Sau khi cơ quan BHXH có văn bản đôn đốc, yêu cầu trích nộp, doanh nghiệp đã hoàn trả toàn bộ số tiền. Hay Công ty TNHH Xây dựng Phú Quân (phường Tân Lập) chậm đóng gần 122 triệu đồng trong 10 tháng cũng đã khắc phục toàn bộ sau quá trình đôn đốc. Những trường hợp này cho thấy hiệu quả xử lý không chỉ nằm ở việc đưa vụ việc ra xét xử mà còn ở khả năng thúc đẩy doanh nghiệp chủ động thực hiện nghĩa vụ, hạn chế quyền lợi người lao động tiếp tục bị ảnh hưởng.

Viện KSND khu vực 3 - Đắk Lắk và BHXH cơ sở Cư M'gar làm việc với đơn vị chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN. (Ảnh BHXH tỉnh cung cấp)

Trên phạm vi toàn tỉnh, BHXH tỉnh đã chuyển danh sách 42 đơn vị chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN với tổng số tiền gần 16,5 tỷ đồng để phối hợp xử lý. Đến ngày 29/8/2026, các đơn vị đã khắc phục, nộp lại gần 2,6 tỷ đồng.

Đáng chú ý, trong quá trình phối hợp với Viện KSND tỉnh thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15, BHXH tỉnh đã trao đổi, rà soát và cung cấp hồ sơ đối với 33 vụ việc. Đến nay, BHXH tỉnh đã hoàn tất cung cấp 29 hồ sơ, 4 vụ còn lại đang tiếp tục hoàn thiện thủ tục. Qua quá trình phối hợp, trao đổi và cung cấp hồ sơ, 8 vụ việc đã được Viện KSND tỉnh thụ lý.

Cơ chế khởi kiện dân sự công ích không thay thế các giải pháp thu hồi tiền chậm đóng của ngành BHXH mà bổ sung thêm công cụ xử lý khi cần thiết. Song song với công tác phối hợp, tính đến ngày 29/8/2026, BHXH tỉnh đã ban hành 598 công văn đôn đốc các đơn vị chậm đóng với tổng số tiền trên 73,6 tỷ đồng; 323 đơn vị đã khắc phục trên 18,3 tỷ đồng, trong đó 163 đơn vị khắc phục toàn bộ.

Những kết quả bước đầu cho thấy, từ đôn đốc, chuyển thông tin đến rà soát hồ sơ, xác minh, yêu cầu khắc phục và khởi kiện khi cần thiết đang từng bước hình thành chuỗi giải pháp chặt chẽ hơn trong xử lý vi phạm.

Cán bộ BHXH tỉnh hướng dẫn người dân thủ tục hành chính về BHXH. (Ảnh BHXH tỉnh cung cấp)

Ông Trần Mạnh Toàn cho biết, Nghị quyết số 205/2025/QH15 là chính sách thí điểm nên cần có thời gian để thực tiễn kiểm nghiệm và đánh giá. Qua đó xác định những quy định đang phát huy hiệu quả và nhận diện đầy đủ hơn những khó khăn về phạm vi khởi kiện, trình tự, thủ tục, chứng cứ, cơ chế phối hợp cũng như việc tổ chức thi hành sau khi có bản án, quyết định của Tòa án.

Từ góc độ cơ quan trực tiếp thực hiện chính sách, BHXH tỉnh mong muốn cơ chế này tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện theo hướng rõ trách nhiệm, thuận lợi trong tổ chức thực hiện nhưng vẫn bảo đảm chặt chẽ về cơ sở pháp lý. Đặc biệt, cần tăng cường phối hợp, kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa BHXH, Viện KSND và các cơ quan liên quan để kịp thời phát hiện vi phạm, xác định đúng đối tượng và thu thập đầy đủ chứng cứ.

“Về lâu dài, sau khi kết thúc thời gian thí điểm và có tổng kết, đánh giá một cách toàn diện, nếu thực tiễn cho thấy cơ chế này thực sự hiệu quả thì cần nghiên cứu để luật hóa, tạo một hành lang pháp lý ổn định và lâu dài cho việc khởi kiện dân sự công ích”, ông Toàn đề xuất.

Khi được thể chế hóa đầy đủ, cơ chế này không chỉ góp phần xử lý những vi phạm đã xảy ra mà còn có tác dụng phòng ngừa, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của người sử dụng lao động. Quan trọng hơn, người lao động sẽ có thêm một “điểm tựa” để bảo vệ quyền lợi trong những trường hợp khó tự mình lên tiếng.

Khánh Duy