(E-Magazine) Nguồn lực cho văn hóa: Từ bảo tồn di sản đến sức sống cộng đồng

Văn hóa Đắk Lắk được bồi đắp qua nhiều thế hệ, thể hiện trong không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, nghệ thuật Bài chòi, sử thi, nghề dệt thổ cẩm, đan đát và các lễ hội truyền thống. Mỗi loại hình không chỉ lưu giữ tri thức, phong tục mà còn phản ánh cách cộng đồng ứng xử với thiên nhiên, gia đình và buôn làng. Để những giá trị ấy tiếp tục được gìn giữ, bên cạnh việc bảo vệ di sản, điều quan trọng là duy trì môi trường thực hành và có người kế tiếp.

Theo kế hoạch trình diễn di sản văn hóa phục vụ nhân dân và du khách năm 2026 được tổ chức định kỳ hằng tháng tại Bảo tàng Đắk Lắk, mỗi tháng sẽ có ba hoạt động chính. Cụ thể, thứ bảy tuần thứ nhất là không gian trải nghiệm các nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, làm gốm đất nung, đan đát; tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk cùng các trò chơi dân gian, ẩm thực. Thứ bảy tuần thứ hai diễn ra chương trình nghệ thuật tổng hợp, mang đậm màu sắc Tây Nguyên. Thứ bảy tuần thứ ba là chương trình biểu diễn cồng chiêng kết hợp tái hiện các nghi lễ, sinh hoạt truyền thống đặc trưng của đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh.

Chương trình không chỉ mở thêm không gian để nghệ nhân giới thiệu phong tục, tập quán của dân tộc mình để người tham gia hiểu hơn mà còn là một hình thức giới thiệu di sản văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh lan tỏa sâu, xa hơn. Đây cũng là không gian sinh hoạt của cộng đồng, nơi các nghi lễ, tiếng nói, âm nhạc và phong tục vẫn được thực hành phù hợp với đời sống hiện nay.

Trong chương trình tái hiện nghi lễ kết nghĩa anh em của người Êđê tại Bảo tàng Đắk Lắk diễn ra vào cuối tháng 8/2026, già làng Y Wơn Niê (buôn Wiâo, xã Krông Năng) đảm nhận vai trò thầy cúng. Với ông, lời khấn và lễ vật trong nghi lễ không chỉ gắn với phong tục mà còn thể hiện tình thân, sự gắn kết cộng đồng và cách ứng xử giữa con người với nhau. Khi du khách và người trẻ có dịp tìm hiểu, quan sát nghi lễ, những người am hiểu văn hóa cũng có thêm cơ hội thực hành, giải thích và trao truyền tri thức.

Cùng với mở rộng không gian giới thiệu văn hóa, công tác bồi dưỡng kỹ năng cho đội ngũ làm văn hóa cơ sở và những người tham gia bảo tồn di sản cũng được chú trọng. Thông qua các lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng, cán bộ văn hóa được cập nhật kiến thức, nâng cao khả năng tổ chức hoạt động văn hóa tại cộng đồng; nghệ nhân có thêm điều kiện trao đổi kinh nghiệm, phát huy vai trò trong truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. Đây là hướng đi thiết thực nhằm đưa công tác bảo tồn văn hóa từ chủ trương vào đời sống, từng bước xây dựng đội ngũ nòng cốt đủ năng lực duy trì các hoạt động văn hóa thường xuyên tại địa phương. 

 

Nghệ nhân Ưu tú Tuấn Minh (xã Tuy An Nam) cho rằng, kiến thức từ các lớp tập huấn chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được vận dụng thường xuyên. Những buổi sinh hoạt, biểu diễn và truyền dạy tại cộng đồng sẽ tạo cơ hội để người trẻ làm quen, học hỏi rồi từng bước tham gia thực hành.

NSƯT Vũ Lân, người có hơn bốn thập kỷ gắn bó với nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên cũng nhấn mạnh vai trò của việc kế thừa. Truyền dạy không chỉ là hướng dẫn kỹ năng biểu diễn mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu nguồn gốc, ý nghĩa và không gian văn hóa hình thành nên từng loại hình nghệ thuật.

Thực tế đó cho thấy nguồn lực dành cho văn hóa không chỉ nằm ở kinh phí tổ chức hoạt động hay cơ sở vật chất. Đội ngũ nghệ nhân, người làm văn hóa, người trẻ tiếp nhận di sản và sự tham gia thường xuyên của cộng đồng đều là những yếu tố quan trọng.

Định hướng này cũng được đặt ra trong Chương trình hành động số 14-CTr/TU ngày 22/4/2026 của Tỉnh ủy về phát triển văn hóa Việt Nam trên địa bàn tỉnh, với các nội dung liên quan đến phát triển công nghiệp văn hóa, đẩy mạnh số hóa di sản và đưa giá trị văn hóa truyền thống vào đời sống. Vấn đề đặt ra là triển khai các định hướng ấy bằng những hoạt động thiết thực, phù hợp với đặc điểm từng cộng đồng, để người dân vừa là chủ thể gìn giữ, vừa có điều kiện tiếp nối và phát huy giá trị văn hóa của mình.

Để hoạt động bảo tồn được duy trì lâu dài, mới đây HĐND tỉnh đã thông qua 3 nghị quyết phân bổ, hỗ trợ vốn để thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 – 2035. Điểm đáng chú ý là cách phân bổ vốn theo hướng ưu tiên cơ sở và những địa bàn còn khó khăn.

Cụ thể, trong kế hoạch tổng vốn đầu tư công hơn 265,6 tỷ đồng, có đến 70% nguồn vốn, tương đương gần 186 tỷ đồng được phân bổ cho cấp xã, phường; 30% còn lại dành cho cấp tỉnh thực hiện các dự án đầu tư. “Cách phân bổ này tạo điều kiện để địa phương chủ động lựa chọn công trình, nhiệm vụ phù hợp với nhu cầu thực tế, từ sửa chữa thiết chế văn hóa, thể thao đến bảo tồn các giá trị truyền thống” - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Cư Pơng Nguyễn Quang Hùng.

Cùng với nguồn vốn đầu tư, tỉnh cũng dự kiến bố trí hơn 155 tỷ đồng chi thường xuyên trong giai đoạn 2026 – 2030 để thực hiện chương trình. Ngoài ra, ngân sách tỉnh sẽ bố trí vốn đối ứng hằng năm tối thiểu bằng 20% tổng vốn ngân sách Trung ương hỗ trợ trong giai đoạn 2026 – 2030.

Theo Giám đốc Sở VHTT&DL Trần Hồng Tiến, việc HĐND tỉnh ban hành các nghị quyết quy định về tiêu chí, mức đối ứng, cũng như định mức phân bổ nguồn kinh phí để phát triển văn hóa sẽ là cơ sở pháp lý để các đơn vị, địa phương chủ động lựa chọn công trình, nhiệm vụ phù hợp với nhu cầu thực tế.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, tỉnh Đắk Lắk còn triển khai Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐND ngày 26/5/2026 quy định các mức hỗ trợ tiền ăn, đi lại tối đa 80.000 đồng/người/ngày cho học viên tham gia lớp truyền dạy cồng chiêng không hưởng lương; hỗ trợ 5 triệu đồng/năm kèm kinh phí mua sắm trang thiết bị cho các câu lạc bộ văn nghệ đủ điều kiện.

Cùng với đó, Kế hoạch số 338/KH-UBND ngày 3/8/2026 cũng tập trung triển khai các nhiệm vụ trọng tâm, đưa việc truyền dạy di sản vào cộng đồng và trường học, phục dựng các nghi lễ, lễ hội có nguy cơ mai một, kiểm kê, số hóa tư liệu và gắn kết chặt chẽ công tác bảo tồn cồng chiêng với phát triển du lịch cộng đồng.

 

Ngoài nguồn lực ngân sách, sự tự nguyện đóng góp công sức và ý thức gìn giữ của người dân cũng là một phần quan trọng trong bảo tồn văn hóa. Tại làng Quảng Hòa, thôn Tam Lập, xã Tam Giang, đồng bào Nùng An vẫn còn lưu giữ hơn 50 ngôi nhà sàn truyền thống sau gần 40 năm đến Đắk Lắk lập nghiệp. Với nhiều gia đình, nhà sàn không chỉ là nơi ở mà còn lưu giữ ký ức, phong tục và nếp sinh hoạt của các thế hệ.

 

Ông Hoàng Văn Cáng, người dân làng Quảng Hòa chia sẻ, với người Nùng An, nhà sàn là nét văn hóa đặc trưng riêng biệt bởi chỉ cần nhìn vào không gian, cấu trúc ngôi nhà là có thể nhận ra ngay. Cũng chính vì thế, dù cuộc sống thay đổi từng ngày nhưng mỗi gia đình người Nùng An nơi đây vẫn duy trì không gian sinh hoạt, gìn giữ phong tục và truyền lại những giá trị quen thuộc cho con cháu; nhất là giữ những ngôi nhà sàn. “Như căn nhà của gia đình tôi được xây dựng đã hơn 30 năm nên nhiều phần trong căn nhà đã hư hỏng; thế nhưng tôi vẫn không dở bỏ để làm nhà xây mà đầu tư hơn 400 triệu đồng để sửa chữa nhằm giữ lại căn nhà cho con cháu mai sau”, ông Cáng nói.

 

Cũng từ ý thức gìn giữ của mỗi cá nhân, phong trào bảo vệ di sản Bài chòi đang được duy trì bằng những việc làm cụ thể trong cộng đồng.

Nghệ nhân Bình Thảng (phường Hòa Hiệp) là một trong những người bền bỉ với công việc ấy. Ông dành chính ngôi nhà của mình làm nơi sinh hoạt, tập luyện của câu lạc bộ Đàn hát dân ca Bài chòi Đồng Quê, đồng thời tổ chức truyền dạy miễn phí cho những người yêu thích. Theo nghệ nhân Bình Thảng, muốn Bài chòi không mai một, phải duy trì được hoạt động thực hành, có người kế tục và tạo thêm không gian để các thế hệ cùng tham gia. Ông mong muốn các nghệ nhân, câu lạc bộ được quan tâm, tạo điều kiện về kinh phí, địa điểm sinh hoạt và cơ hội biểu diễn để những câu hát Bài chòi đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ".

 

Nguồn lực bảo tồn không chỉ là tiền bạc mà còn là công sức, sự tự giác và trách nhiệm của cộng đồng. Đầu tư cho văn hóa chỉ phát huy đầy đủ ý nghĩa khi nguồn vốn được chuyển hóa thành những điều kiện cụ thể để di sản được thực hành, người trẻ có cơ hội tiếp nối và cộng đồng chủ động gìn giữ bản sắc. Vì vậy, bên cạnh việc tăng cường nguồn lực, điều quan trọng là sử dụng đúng nhu cầu, đúng trọng tâm và bảo đảm sự gắn kết giữa chính sách với đời sống. Đó cũng là cơ sở để văn hóa Đắk Lắk tiếp tục hiện diện trong cộng đồng, thay vì chỉ được lưu giữ trong hồ sơ hay những dịp trình diễn riêng lẻ.

Nội dung: Thúy Hồng - Như Quỳnh

Trình bày: Đức Văn