(E-Magazine) Đánh thức tiềm năng di sản Công viên địa chất Phú Yên - Kỳ cuối: Kết nối giá trị, mở hướng tương lai

Mới đây, Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên đã tổ chức hội nghị hợp tác phát triển giữa Công viên địa chất Phú Yên và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn. Tại hội nghị, câu chuyện kết nối được đặt ra ở nhiều cấp độ. Trước hết là kết nối về chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm quản lý, bảo tồn di sản và phát triển du lịch.

Ông Hoàng Xuân Đôn, Trưởng Ban Quản lý Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, cho rằng đơn vị có nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong bảo tồn di sản địa chất, giáo dục cộng đồng, phát triển du lịch và xây dựng sản phẩm. Thông qua hợp tác, hai bên sẽ xác định những nội dung có thể phối hợp, duy trì trao đổi giữa đội ngũ chuyên môn, tổ chức khảo sát và học tập kinh nghiệm, từ đó lựa chọn cách làm phù hợp với điều kiện của Đắk Lắk.

Nếu kết nối chuyên môn tạo nền tảng cho công tác quản lý thì kết nối các điểm di sản lại mở ra khả năng hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu. Bởi một điểm đến riêng lẻ thường chỉ mang lại trải nghiệm ngắn, trong khi hành trình được tổ chức hợp lý có thể giúp du khách hiểu hơn về vùng đất, kéo dài thời gian lưu trú và tạo thêm cơ hội cho các đơn vị cung cấp dịch vụ địa phương.

Ông Đàm Đại Hữu, Giám đốc Công ty TNHH Du hành Đại Hữu, cho biết doanh nghiệp đang nghiên cứu xây dựng sản phẩm kết nối di sản văn hóa với làng nghề ở khu vực phía Đông Đắk Lắk. Trong đó, ý tưởng về “con đường muối” hướng đến việc liên kết các điểm đến, làng nghề và sản vật địa phương thành một hành trình trải nghiệm có câu chuyện.

Từ một nghề truyền thống, hành trình có thể mở rộng sang những lát cắt khác của đời sống địa phương như: Cách người dân làm ra sản phẩm, những tập quán gắn với nghề, văn hóa ẩm thực và cảnh quan nơi nghề tồn tại. Khi được tổ chức thành sản phẩm du lịch, những giá trị vốn quen thuộc với người dân có thể trở thành trải nghiệm mới đối với du khách. Di sản vì thế không chỉ được nhìn ngắm mà còn được tìm hiểu, cảm nhận và tiếp nối thông qua hoạt động của cộng đồng.

Để ý tưởng trở thành sản phẩm có sức hút, việc kết nối cần đi cùng sự chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng, dịch vụ, nhân lực và cách tổ chức trải nghiệm. Mỗi điểm đến phải có câu chuyện riêng, nhưng đồng thời cần tạo được sự liền mạch với những điểm còn lại. Chất lượng sản phẩm cũng không chỉ nằm ở cảnh quan hay giá trị di sản, mà còn ở cách đón tiếp, khả năng thuyết minh và những trải nghiệm chân thực mà du khách có thể mang theo sau chuyến đi.

Phát huy giá trị công viên địa chất không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý hay doanh nghiệp. Tại hội nghị hợp tác phát triển giữa Công viên địa chất Phú Yên và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, các đại biểu cho rằng người dân sống trong vùng Công viên địa chất Phú Yên là những người am hiểu cảnh quan, phong tục, nghề truyền thống, sản vật và những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nếu được tạo điều kiện tham gia xây dựng sản phẩm và hưởng lợi từ hoạt động du lịch, họ có thể trở thành lực lượng quan trọng trong bảo tồn di sản.

Ông Nguyễn Tạo, người dân ở làng đá Cổ Thạch, thôn Phú Hạnh (xã Tuy An Đông), cho biết: Người dân địa phương mong muốn được tham gia trực tiếp vào việc phát huy các giá trị của Công viên địa chất Phú Yên. Với sự am hiểu về vùng đất, đời sống và những câu chuyện văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ, người dân có thể trở thành những người giới thiệu, kể chuyện về di sản một cách gần gũi nhất. Người dân cũng mong được hướng dẫn, tập huấn để có thể tham gia các hoạt động du lịch, dịch vụ gắn với di sản, qua đó vừa góp phần bảo tồn những giá trị của quê hương, vừa tạo thêm sinh kế cho cộng đồng.

Mong muốn ấy đặt ra yêu cầu chuyển vai trò của cộng đồng từ chỗ sống bên cạnh di sản thành chủ thể tham gia bảo tồn và phát triển. Người dân cần có cơ hội đóng góp ý kiến khi xây dựng sản phẩm, được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết, đồng thời có cơ chế hưởng lợi phù hợp. Khi lợi ích từ du lịch được chia sẻ thiết thực, việc bảo vệ cảnh quan, gìn giữ nghề truyền thống và trao truyền tri thức bản địa mới có thêm động lực bền vững.

Đây cũng là một trong những định hướng quan trọng của mô hình Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: phát triển kinh tế cộng đồng theo hướng từ dưới lên, dựa trên sự tham gia của người dân và những giá trị vốn có của địa phương.

“Công viên địa chất toàn cầu UNESCO không chỉ là danh hiệu ghi nhận giá trị di sản địa chất có tầm quan trọng quốc tế, mà còn là mô hình gắn kết di sản địa chất với đa dạng sinh học, văn hóa bản địa và phát triển kinh tế cộng đồng. Việc phát huy giá trị di sản cần song hành với bảo tồn, bảo đảm cảnh quan và những giá trị tự nhiên, văn hóa được gìn giữ lâu dài”, ông Trịnh Hải Sơn khẳng định.

Thực tiễn từ các Công viên địa chất toàn cầu UNESCO của Việt Nam như Cao nguyên đá Đồng Văn, Non nước Cao Bằng, Đắk Nông và Lạng Sơn cho thấy mô hình này mở ra cơ hội phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch và kinh tế cộng đồng. Tuy nhiên, để được công nhận, một công viên địa chất không chỉ cần sở hữu những cảnh quan đặc sắc mà còn phải chứng minh giá trị di sản địa chất có tầm quan trọng quốc tế, đồng thời xây dựng cơ chế quản lý và định hướng phát triển bền vững phù hợp.

Định hướng này yêu cầu phát huy di sản phải đi đôi với bảo tồn, bảo đảm giá trị tự nhiên và văn hóa được gìn giữ lâu dài.

Theo ông Nguyễn Lê Vũ, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL, việc xây dựng Công viên địa chất Phú Yên hướng đến bảo tồn các giá trị địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học; đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên, môi trường, qua đó tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Hiện Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên đang tiếp tục xây dựng hồ sơ Công viên địa chất Phú Yên, dự kiến hoàn thiện vào năm 2027 để trình UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu. Quá trình này cũng thúc đẩy sự phối hợp giữa các cấp, ngành, địa phương trong công tác bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững và hội nhập quốc tế.

Danh hiệu quốc tế, nếu đạt được, sẽ mở thêm cơ hội quảng bá hình ảnh địa phương và kết nối với mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu. Nhưng giá trị lâu dài của hành trình này không chỉ nằm ở sự công nhận ấy.

Điều quan trọng hơn là di sản được bảo vệ tốt hơn, những câu chuyện của vùng đất tiếp tục được trao truyền, người dân có thêm cơ hội phát triển từ chính tài nguyên thiên nhiên và văn hóa của quê hương.

Khi đó, Công viên địa chất Phú Yên không chỉ là không gian lưu giữ ký ức của đất và người, mà còn trở thành nguồn lực phát triển bền vững cho địa phương trong tương lai.

Thực hiện: Việt Hương

Trình bày: Mạnh Hùng