Khi được tổ chức và khai thác bằng phương thức phù hợp, văn hóa truyền thống có thể thúc đẩy kinh tế và nâng cao đời sống người dân.

Tri thức dân gian thành sản phẩm thương mại

Bên cạnh trang phục truyền thống, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông (phường Ea Kao) còn phát triển đa dạng các dòng sản phẩm như: túi xách, khăn, phụ kiện, quà lưu niệm và đồ trang trí nội thất… Bà H’Yam Buôn Krông, Giám đốc Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông cho biết, sản phẩm của đơn vị được tiêu thụ tại Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai. Để mở rộng thị trường, hợp tác xã liên kết với các công ty, doanh nghiệp, hiệp hội… nhận may trang phục cách tân, váy dạ hội, áo dài theo nhu cầu khách hàng. Đồng thời gắn kết nghề dệt với du lịch cộng đồng, phát triển không gian lưu trú để giới thiệu sản phẩm và văn hóa bản địa đến du khách.

Nghi lễ văn hóa dân gian của cư dân vùng biển được tổ chức tại Gành Đá Đĩa. Ảnh: NSNA Đỗ Thanh Liêm

Với 45 thành viên, thu nhập bình quân khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông đang tạo việc làm, duy trì kỹ năng dệt và mở thêm đầu ra cho thổ cẩm. Việc đổi mới mẫu mã, mở rộng công năng và tìm kiếm thị trường mang lại thu nhập ổn định cho người làm nghề mà vẫn giữ được dấu ấn văn hóa.

Tại xã Liên Sơn Lắk, nghề gốm cổ truyền của người M’nông Rlăm ở buôn Dơng Băk cũng mở rộng hướng phát triển bằng cách đổi mới sản phẩm, sáng tạo thêm sản phẩm trang trí, quà lưu niệm đáp ứng nhu cầu của khách tham quan. Giá trị kinh tế của nghề truyền thống còn nằm ở chính quá trình làm ra sản phẩm. Nghệ nhân H Huyên Bhôk chia sẻ: “Du khách có thể trực tiếp nhào nặn đất, tạo hình dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Với trải nghiệm này, du khách có thêm lý do lưu lại lâu hơn và sẵn sàng chi trả cho hoạt động thực hành”.

Khi kết hợp sản xuất hàng hóa với trải nghiệm văn hóa, nghề truyền thống có thêm cơ hội phát triển, đồng thời đưa tri thức, kỹ năng và câu chuyện của cộng đồng đến gần du khách. Đây cũng là yêu cầu đặt ra khi mở rộng việc khai thác các giá trị văn hóa sang du lịch cộng đồng.

Tạo hệ sinh thái văn hóa

Ở quy mô cấp tỉnh, những lễ hội về cà phê, sầu riêng, cá ngừ đại dương đang mở ra không gian để các giá trị văn hóa tham gia sâu hơn vào hoạt động kinh tế.

Trải qua 9 lần tổ chức, Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột từng bước định vị thương hiệu cà phê Đắk Lắk; đồng thời tôn vinh những người gắn bó với cà phê và tri thức làm nên đặc trưng của sản phẩm địa phương. Năm 2025, “Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk” được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ghi nhận giá trị của kinh nghiệm sản xuất được trao truyền qua nhiều thế hệ. Những hiểu biết về thổ nhưỡng, kỹ thuật chăm sóc, thu hái và chế biến không chỉ tạo nên bản sắc ngành hàng mà còn có giá trị trong định hướng sản xuất bền vững.

Nghệ nhân dệt thổ cẩm tại Bảo tàng Thế giới cà phê. Ảnh: Anh Quỳnh

Cùng cách tiếp cận đó, Lễ hội Sầu riêng và Lễ hội Cá ngừ cũng hướng đến tôn vinh những giá trị gắn với quá trình sản xuất. Nếu sầu riêng mang theo kinh nghiệm canh tác, chăm sóc vườn cây và tổ chức vùng nguyên liệu thì cá ngừ đại dương gắn với kỹ thuật khai thác, bảo quản, chế biến cùng tập quán, văn hóa của ngư dân. Khi được giới thiệu thông qua các hoạt động trưng bày, trải nghiệm và quảng bá, sản vật địa phương có thêm câu chuyện, bản sắc và cơ hội tiếp cận thị trường. Đơn cử như tại Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026 diễn ra từ 15/8 đến 2/9 đã thu hút khoảng 750.000 lượt khách, trong đó có 16.000 lượt khách quốc tế; tổng thu dịch vụ du lịch đạt trên 1.295 tỷ đồng. Trong thời gian diễn ra sự kiện, khoảng 600 tấn sầu riêng được tiêu thụ, doanh thu ước 44 tỷ đồng.

Tuy nhiên, giá trị của lễ hội không chỉ được nhìn nhận qua lượng khách hay doanh thu đạt được. Điều quan trọng hơn là khả năng mở rộng thị trường, thu hút đầu tư, tạo cơ hội hợp tác lâu dài cho người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp. Đây cũng là định hướng được lãnh đạo tỉnh đặt ra, với yêu cầu đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu, hướng đến các hợp đồng kinh tế bền vững và phát triển những tour du lịch văn hóa, nông nghiệp có khả năng khai thác thường xuyên.

Yêu cầu này đòi hỏi tỉnh Đắk Lắk phải duy trì kết nối sau lễ hội và khắc phục điểm nghẽn về sự liên kết. Theo ông Nguyễn Đức Phúc, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ lữ hành Bazan, một hạn chế trong phát triển du lịch Đắk Lắk là nhiều địa phương dù sở hữu tiềm năng, tài nguyên văn hóa nhưng vẫn khai thác riêng lẻ, chưa tạo thành chuỗi hành trình đủ sức hấp dẫn để kéo dài thời gian lưu trú của du khách. Một điểm đến dù có cảnh quan đẹp hay nghề truyền thống độc đáo nhưng nếu thiếu dịch vụ đi kèm và sự kết nối liên vùng thì giá trị kinh tế mang lại vẫn rất hạn chế.

Ở góc độ quản lý, Giám đốc Sở VH-TT&DL Trần Hồng Tiến cho rằng, cần đặt các giá trị văn hóa trong không gian phát triển rộng hơn, có sự phối hợp chặt chẽ giữa du lịch, nông nghiệp, thương mại và dịch vụ ngay từ khâu xây dựng, thiết kế chương trình. Trong chuỗi liên kết đó, doanh nghiệp giữ vai trò kết nối thị trường, phát triển dịch vụ; người dân, nghệ nhân, nông dân, ngư dân và các hợp tác xã cần được tham gia trực tiếp vào quá trình khai thác, tạo ra sản phẩm và thụ hưởng lợi ích tương xứng.

Hoàng Anh - Bùi Như