Dù những vật dụng bằng nhựa, kim loại ngày càng phổ biến, nghệ nhân Y Thih H Long (thường gọi là Ama Cao), ở buôn Mnăng Tar, xã Yang Mao vẫn ngày ngày miệt mài với những sợi mây, nan tre, lồ ô.

Ở tuổi gần 70, ông không chỉ giữ một nghề thủ công của người M’nông mà còn lưu giữ những kỹ năng, ký ức và nét văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.

Trong căn nhà của Ama Cao, những chiếc gùi, mẹt, thúng, mủng, rổ, rá, giỏ… được xếp, treo ở nhiều nơi. Mỗi vật dụng có hình dáng, kích thước khác nhau nhưng đều được tạo nên từ những nguyên liệu quen thuộc của núi rừng. Ama Cao biết đan từ khi còn thanh niên, tự học từ việc quan sát những nghệ nhân trong buôn, dần thành thạo cách chọn nguyên liệu, chẻ nan, đan và hoàn thiện nhiều loại vật dụng phục vụ đời sống.

Ngày trước, nghề đan từng đem lại cho gia đình Ama Cao thu nhập đáng kể. Người trong buôn và các vùng lân cận thường tìm đến mua gùi, mẹt, thúng, mủng, rổ rá, nhiều khi ông đan không kịp bán. Ama Cao kể: “Trước đây nhiều người đến nhà mua lắm, tôi đan không kịp. Khi đó chưa phải lúc nào cũng dùng tiền, có khi đổi gùi lấy gà, lấy heo. Năm cái gùi đổi được một con heo, một cái gùi đổi hai con gà…”.

Ngày ngày nghệ nhân Ama Cao vẫn miệt mài đan các vật dụng bằng tre, nứa.

Cuộc sống ngày càng phát triển, những vật dụng bằng nhựa, kim loại với mẫu mã đa dạng, giá rẻ ngày càng phổ biến khiến nhu cầu sử dụng đồ đan truyền thống giảm mạnh. Trong khi đó, nguồn nguyên liệu như tre, lồ ô, mây cũng không còn dồi dào như trước. Với Ama Cao, để có nguyên liệu làm nghề, ông phải đi xa hơn vào những khu vực còn tre, lồ ô, mây. Ngoài thời gian làm rẫy, chăn bò dê, chăm sóc ngô, khi rảnh ông lại tranh thủ đi tìm nguyên liệu, mang về xử lý, chẻ nan và đan. “Trong nhà giờ vẫn còn hàng chục loại vật dụng đan bằng tre, nứa. Ít người hỏi mua nhưng lúc rảnh tôi vẫn đan. Mình còn làm được thì cứ làm, để nghề không mất đi”, ông tâm sự.

Việc giữ nghề không đơn thuần là vì thu nhập bởi vật dụng đan hiện nay khó có thể cạnh tranh với những sản phẩm công nghiệp được bán phổ biến trên thị trường. Với Ama Cao, tỉ mẩn đan những nan tre, sợi mây chính là cách ông giữ gìn nghề truyền thống của người M’nông. Đó cũng là nỗ lực rất lớn bởi gia đình Ama Cao còn khó khăn về kinh tế.

Buôn Mnăng Tar vốn là buôn Tul cũ - một buôn làng còn lưu giữ khá nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người M’nông. Nhiều nhà sàn truyền thống, cồng chiêng, ché cổ, ghế Kpan và các vật dụng sinh hoạt của người M’nông vẫn hiện diện trong đời sống buôn làng. Bến nước của buôn cũng được quan tâm tôn tạo, tạo thêm điều kiện để gìn giữ cảnh quan và không gian văn hóa truyền thống.

Tin vui là xã Yang Mao đang định hướng xây dựng khu vực buôn Tul cũ trở thành không gian du lịch sinh thái, văn hóa. Ông Trịnh Văn Hùng, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Yang Mao cho biết, địa phương đang xây dựng kế hoạch phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, quan tâm hỗ trợ nghệ nhân và khôi phục các nghề như dệt thổ cẩm, đan lát, từng bước hình thành điểm du lịch cộng đồng. Nếu được triển khai phù hợp, nghề đan có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch, giúp du khách vừa trải nghiệm vừa nghe kể câu chuyện phía sau mỗi vật dụng.

Cũng theo ông Hùng, xã còn dự kiến phục dựng một số nhà sàn làm nơi truyền dạy nghề, trưng bày sản phẩm và đón khách tham quan, trải nghiệm. Đây cũng có thể là không gian để những nghệ nhân như Ama Cao trực tiếp hướng dẫn thế hệ trẻ cách chọn tre, lồ ô, chẻ nan và đan những vật dụng truyền thống.

Tùng Lâm