Ngày nay, xem bức ảnh ga Tuy Hòa thời Pháp thuộc, nhiều người tự hỏi: Trên sân ga ngày xưa ấy, tiếng còi tàu đầu tiên đã vang lên từ khi nào?

Bức ảnh nhà ga Tuy Hòa xưa với kiểu kiến trúc thuộc địa, mái ngói dốc thật đẹp. Hậu cảnh là núi Nhạn rêu phong. Phía trước, một đám đông gấp gáp. Kẻ vận âu phục, người nón lá áo dài. Kẻ đợi lên tàu, người vừa bước xuống. Bên cạnh, một đầu máy hơi nước đen trũi kéo đoàn tàu vừa tới. Từ bức ảnh, như vọng ra một hồi còi…

Trong sách “Địa dư tỉnh Phú Yên” (1937), hai cụ Nguyễn Đình Cầm - Trần Sĩ, viết: “Tỉnh Phú Yên có đường hỏa xa từ năm 1935…” chắc là tính từ khi con đường hình thành, chứ không tính mốc con đường vận hành. Bởi, theo nhiều tài liệu, thì đến tháng 1/1936, đoạn đường sắt Diêu Trì - Tuy Hòa mới được khánh thành, và đến tháng 10 cùng năm ấy, đoạn Tuy Hòa - Đại Lãnh mới chính thức thông tuyến. Trong “Đất Phú trời Yên” (2011), nhà Phú Yên học Trần Sĩ Huệ viết: “…ngày 7/1/1936, đường ray được đặt tới Tuy Hòa. Ngày 2/9/1936, trong buổi lễ tại km 1222 phía nam Hảo Sơn dưới chân đèo Cả, vua Bảo Đại mặc quốc phục cầm cờ-lê làm động tác siết bù-lon nối ray chính thức công nhận đã hoàn thành”.

Trước nay, giới nghiên cứu và báo chí thường nhắc đến sự kiện lễ nối ray lịch sử phía nam Hảo Sơn, nên còn ít người biết đến sự kiện ngày 7/1/1936, ga Tuy Hòa vang lên tiếng còi tàu đầu tiên của đoàn tàu từ Hà Nội đến khánh thành đoạn đường sắt Diêu Trì - Tuy Hòa. Báo La Dépêche d'Indochine (Điện tin Đông Dương) ngày 8/1/1936, với tít bài “Các nấc thang tiến tới thông tuyến đường sắt xuyên Đông Dương: Khánh thành đoạn đường sắt Diêu Trì - Tuy Hòa”, bài báo cho biết đoàn tàu hạng nặng chở đoàn quan khách vượt 110 km từ Diêu Trì đến Tuy Hòa. Tại sân ga La Hai, có đông đảo đồng bào dân tộc thiểu số chào mừng đoàn tàu. Cuối hành trình, phái viên đặc biệt của báo này, tường thuật ga Tuy Hòa được trang hoàng cờ hoa rất trang nhã nhân dịp này với một đám đông dân chúng đã vây kín các lối vào nhà ga. Đồng hồ điểm gần 11 giờ trưa, thì đoàn tàu đến.

Ở thời điểm đó, ga Tuy Hòa được tính là ga cuối cùng của đoạn phía bắc đường sắt Đông Dương.

* * *

Tôi vừa về lại Tuy Hòa trên chuyến tàu từ Nha Trang.

Tàu qua Đại Lãnh, dưới một trận mưa đầu đông, khiến cảnh vật hai bên đường tàu nhòe nhoẹt, mờ ảo. Trong cái mờ ảo hiện tại, hình ảnh từ quá khứ như hiện về rõ hơn. Trên đoạn đường này, gần một thế kỷ trước, bao phu làm đường người Việt đã đổ mồ hôi và máu. Tài liệu của ngành Hỏa xa Đông Dương và báo chí thời đó đều cho biết: Đoạn Tuy Hòa - Đại Lãnh là đoạn cuối cùng và cũng là đoạn khó khăn nhất trên toàn tuyến đường sắt Đông Dương. Báo La Volonté Indochinoise (Ý chí Đông Dương) ngày 4/9/1936 viết: “Việc thi công tuyến đường sắt ven vách đá nhô ra biển, trên những dải đá dốc đứng, đã đòi hỏi các kỹ sư phải xẻ núi hoặc đào nhiều đường hầm dài 600 mét, đồng thời bắc các cầu cạn qua những khe vực sâu hẹp và nhiều cây cối, cũng như gia cố bằng các công trình đá kiên cố. Công trình đã đặt ra cho các kỹ sư và nhà thầu những khó khăn lớn nhất trên toàn bộ hành trình từ Sài Gòn đến Hà Nội”. Khi đoạn đường gian nan này vượt qua đèo Cả ra đến Hảo Sơn, thì đường tàu từ Tuy Hòa cũng vào đến đấy, để diễn ra lễ nối ray lịch sử vào ngày 2/9/1936.

Tàu lửa mười bánh số 316 dừng tại ga Tuy Hòa xưa. Ảnh: TL- nguồn Tài liệu lưu trữ quốc gia Hải ngoại Pháp (ANOM)

Một tháng sau đó, ngày 1/10 cùng năm, một đoàn tàu đến ga Tuy Hòa, để khánh thành đoạn đường sắt cuối cùng Tuy Hòa - Đại Lãnh, trên toàn tuyến Đông Dương. Tiếng còi tàu trên sân ga hôm ấy là tiếng còi tàu lịch sử, đánh dấu thời khắc đường tàu qua Tuy Hòa chính thức vận hành nối hai đầu Nam - Bắc.

* * *

Tôi xuống ga Tuy Hòa, trời hửng nắng. Tiếng còi tàu vang lên bâng khuâng. Ngoài kia là nhịp sống của Tuy Hòa bao năm vẫn vậy, chậm rãi và bình yên. Những người ngày xưa, từng nghe những tiếng còi tàu đầu tiên trên sân ga này, giờ còn không? Đã 90 năm rồi. Nhà nghiên cứu Trần Sĩ Huệ năm nay cũng đã 90 tuổi. Những người có ký ức về tiếng còi tàu này chắc là phải lớn tuổi hơn ông nữa. Liên tưởng ấy làm tôi nhớ đến nhà văn Võ Hồng, với đoạn văn ngắn viết về Tuy Hòa xưa, trong “Hoài cố nhân” (1959). Ngồi xuống chiếc ghế đá, đợi người quen đến đón, tôi mở chiếc laptop: “…Về quê chừng được một tuần, tôi đi Tuy Hòa, thăm anh Dưỡng. Tuy rằng Tuy Hòa chỉ cách Tuy An có ba mươi cây số, nhưng đã bốn, năm năm rồi tôi chưa hề đi tới. Tôi bồi hồi nhìn nhà ga khá đồ sộ, dãy bungalow tươm tất, hai hàng phố chính kiến trúc theo kiểu cổ của người Trung Hoa, nghĩa là vừa thâm nghiêm vừa nặng nề. Dưỡng ở một cái nhà nhỏ ở bên chân núi Nhạn Tháp….

Vì mãi mười giờ mới có chuyến tàu hỏa ra Chí Thạnh, nên Dưỡng cứ đi dạy, còn tôi ngồi ở bàn đọc sách đợi đến giờ ra ga...

…Lúc ấy có tiếng còi tàu huýt lên. Tôi nhìn xuống đồng hồ thì vừa đúng lúc để tôi ra ga. Chị Xuân biết ý nên đứng dậy trước:

- Thôi anh ra ga kẻo trễ tàu. Tôi cám ơn anh và xin lỗi vì đã quấy rầy anh...”.

Bối cảnh thời gian của đoạn văn trên là năm 1953. Tôi nghĩ trang văn này đã kịp thu âm tiếng còi tàu trên sân ga Tuy Hòa thời Pháp thuộc. Tiếng còi tàu ấy không còn là âm thanh nữa, mà đã là một nhân chứng thời gian, một kỷ vật trao truyền ký ức cho những thế hệ cư dân đô thị này.  

Tôi bước ra khỏi sân ga, trước mặt đã là núi Nhạn. Những ngọn gió thổi qua Nhạn Tháp năm 1936 ấy, hẳn đã mang tiếng còi đến ga Tuy Hòa vang rất xa, báo hiệu một thời kỳ mới đến miền châu thổ sông Ba. 90 năm rồi, bao nhiêu tiếng còi tàu qua đây. Những cuộc đoàn tụ, những lần chia ly. Từ sân ga này, có những đứa con Tuy Hòa đã đi tận đẩu tận đâu. Có bao người ra đi mà không về được cố hương. Một ngày, gặp một bức ảnh xưa, một trang báo cũ, một đoạn văn chất chứa hoài niệm…, bỗng nghe lòng vọng lên tiếng còi tàu năm nào. Thấy quê nhà xa mờ như gần lại.

Nguyễn Hiếu Xương