Đứng trước những biến thiên của thời đại, tìm “cách làm mới” cho “nghề cũ” đang diễn ra như một lẽ tất yếu. Đó là cuộc đối thoại hài hòa giữa gìn giữ, bảo tồn những giá trị truyền thống, cội nguồn và tư duy kinh tế thị trường, tạo nên sinh kế trong nhịp sống hôm nay.

Nhìn lại hành trình những nghề truyền thống như làm gốm hay ủ men rượu cần của người M’nông tại những buôn làng tại xã Liên Sơn Lắk, có thể thấy rõ sự thay đổi căn bản trong tư duy tiếp cận.

Suốt chiều dài lịch sử, chiếc nồi đất, cái chén hay ché rượu cần vốn gắn chặt với đời sống thường nhật và các nghi lễ vòng đời. Khi các sản phẩm công nghiệp giá cả bình dân tràn ngập buôn làng, công năng sinh hoạt thuần túy của đồ thủ công lập tức rơi vào thế yếu và thế hệ trẻ dường như không còn nhiều mặn mà với công việc truyền thống khi xưa nữa... Tuy nhiên, giá trị của nghề thủ công truyền thống không nằm ở tính tiện dụng mang tính cạnh tranh giá cả, mà ở phần hồn cốt văn hóa kết tinh trong từng sản phẩm.

Dù đã đi qua hơn 75 mùa rẫy, đôi tay nghệ nhân H’Phiết Uông ở buôn Dơng Bắk (xã Liên Sơn Lắk) vẫn thoăn thoắt, đôi chân trần vẫn nhịp nhàng xoay vòng quanh bệ gỗ để nặn gốm mỗi ngày. Bà chia sẻ: “Đất sét này phải lấy từ ven suối, chọn chỗ đất sạch nhất, dẻo nhất. Mình không dùng máy móc, cái tay mình là khuôn, cái chân mình là bàn xoay. Vừa đi vừa nắn, phải nín thở mà vuốt thì cái nồi mới tròn, cái ché mới bóng”.

Nghệ nhân H'Phiết Uông, buôn Dơng Bắk, xã Liên Sơn Lắk nâng niu từng sản phẩm gốm do mình chế tác. Ảnh: Quang Khải

Chính kỹ thuật sơ khai không dùng bàn xoay mà người thợ đi vòng quanh bệ đất, nung lộ thiên bằng trấu và rơm rạ đã trở thành nét văn hóa độc đáo, được công nhận và vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024. Điều này cũng đã tạo bước ngoặt để người dân mạnh dạn chuyển hướng khai thác sang du lịch trải nghiệm. Du khách không chỉ mua một vật phẩm mà còn mua câu chuyện văn hóa, sự tương tác và cảm xúc khi được tận tay tạo nên sản phẩm ấy.

Tương tự, các sự kiện văn hóa như Lễ hội rượu cần của người M'nông bên hồ Lắk gần đây thu hút tới hàng chục nghìn lượt khách cũng minh chứng cho sức hút của sự chuyển đổi: Từ “xem văn hóa” sang “trải nghiệm văn hóa”. Khi người làm nghề biến quy trình ủ men, nặn gốm thành không gian tương tác, những giá trị văn hóa truyền thống đã tự tìm thấy nguồn sinh khí mới để tồn tại mà không làm mất đi tính nguyên bản.

Đối với nghề dệt thổ cẩm lại cho thấy một hướng đi mới với thị trường thời trang ứng dụng. Từng có thời điểm, khung dệt ở các buôn làng dần bị bỏ quên bởi khó tìm đầu ra cho sản phẩm, thu nhập từ nghề không đủ trang trải cuộc sống. Để giải bài toán này, nhiều mô hình tổ hợp tác, hợp tác xã hay các thương hiệu thiết kế các sản phẩm thổ cẩm đã ra đời với cách tiếp cận linh hoạt. Điểm cốt lõi không nằm ở việc ép người tiêu dùng hiện đại phải mặc nguyên vẹn những bộ lễ phục truyền thống dày nặng mà là khéo léo đưa hoa văn, chất liệu ấy vào nhịp thở đời thường.

Thực tế tại một số cơ sở may đo và dệt thổ cẩm cách tân (như Nhà may Amí Sia, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông hay Công ty TNHH Bya Hoa…) cho thấy, việc đa dạng hóa sản phẩm sang áo khoác, váy công sở, đai thắt lưng, túi xách hay đồ trang trí nội thất cho khách sạn, nhà hàng đã tạo ra một thị trường rộng mở. Hàng nghìn sản phẩm không chỉ tiêu thụ tại địa phương mà còn theo chân kiều bào và du khách quốc tế sang nhiều quốc gia.

Các bạn trẻ người Êđê mạnh dạn làm mới các sản phẩm thổ cẩm.

Đáng trân trọng là sự tiếp nối của những người trẻ. Khi mang thổ cẩm từ buôn làng xuống phố Buôn Ma Thuột lập nghiệp, đối diện với muôn vàn khó khăn về mặt bằng, vốn liếng và áp lực thị hiếu, cô gái Êđê 9X H’Loang Mlô chọn cách ứng dụng chất liệu truyền thống vào trang phục thường nhật nhưng luôn kiên định một nguyên tắc làm nghề. Chị H’Loang tâm niệm: Dù kiểu dáng áo váy có thay đổi để phù hợp với thị hiếu người dùng đến đâu vẫn phải giữ nguyên bản những mẫu hoa văn độc đáo và sắc màu đặc trưng bởi theo H’Loang, cách tân chỉ là phương tiện, còn mục đích cốt lõi là giữ gìn phần “hồn” của nét đẹp truyền thống dân tộc…

“Nghề cũ” là gốc rễ, là những giá trị văn hóa được tạo dựng qua hàng trăm năm của những người đi trước; còn “cách làm mới” chính là chiếc cầu nối đưa những giá trị ấy chạm vào thị hiếu và nhịp thở của thời đại. Tuy nhiên, giữ nghề có lẽ không thể chỉ dựa vào nhiệt huyết của các nghệ nhân mà còn cần một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ: từ trợ lực về vốn, đào tạo truyền nghề, các hình thức quảng bá cho đến sự liên kết giữa nhà quản lý, người làm nghề và doanh nghiệp du lịch.

Chỉ khi nghề truyền thống bảo đảm được sinh kế cho người làm nghề, câu chuyện bảo tồn văn hóa truyền thống mới có được lời giải căn cơ và lâu dài…

Lan Anh