Gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông của cư dân ven biển, Lăng Ông Lò 1, Lăng Ông Lò 2 và Lăng Ông Lò 3 đang được phường Hòa Hiệp phối hợp với các đơn vị liên quan hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh trong năm 2026.

Việc bảo tồn các di tích không chỉ góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa lâu đời mà còn tạo cơ sở phát huy bản sắc làng biển gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Trải qua quá trình hình thành và phát triển, các khu phố Phú Thọ, Phú Thọ 1, Phú Thọ 2 và Phú Thọ 3 của phường Hòa Hiệp vẫn lưu giữ những nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân gắn bó với nghề biển. Trong đó, các Lăng Ông là nơi thực hành tín ngưỡng dân gian, đồng thời lưu giữ những dấu tích về lịch sử khai lập làng, quá trình mưu sinh và đời sống tinh thần của nhiều thế hệ ngư dân.

Tương truyền, những ngư dân đi ghe buồm từng dừng chân tại vùng đất này, lập trại, đắp lò kho cá và dựng lăng thờ thần Nam Hải. Về sau, người dân địa phương thờ các vị Tiền hiền có công khai mở, lập nên làng. Qua nhiều thế hệ, các Lăng Ông trở thành không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh của cộng đồng. Những nghi lễ truyền thống, đặc biệt là Lễ hội Cầu ngư, không chỉ thể hiện tín ngưỡng của cư dân miền biển mà còn góp phần duy trì phong tục, tập quán, gắn kết cộng đồng và nhắc nhớ các thế hệ về công lao của tiền nhân.

Một nghi thức trong Lễ hội Cầu ngư tại Lăng Ông Lò 1, khu phố Phú Thọ 1, phường Hòa Hiệp. Ảnh: Minh Huyền

Những dấu tích tại các Lăng Ông cho thấy mối liên hệ giữa tín ngưỡng, hoạt động sản xuất và quá trình định cư của cư dân ven biển. Vì vậy, bảo vệ di tích không chỉ gìn giữ các công trình thờ tự mà còn là bảo tồn ký ức cộng đồng, những giá trị văn hóa được hình thành cùng lịch sử phát triển của làng biển.

Nhà nghiên cứu khảo cổ Phan Danh Hạnh cho rằng, việc lập hồ sơ đề nghị xếp hạng các Lăng Ông có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn di sản gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng. Quá trình này không chỉ nhằm ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa mà còn tạo cơ sở để quản lý, bảo vệ di tích lâu dài.

Khi hồ sơ được hoàn thiện và thực hiện đầy đủ các thủ tục theo quy định, địa phương sẽ có thêm căn cứ pháp lý để nâng cao trách nhiệm quản lý, phát huy vai trò của cộng đồng và hạn chế nguy cơ mai một các giá trị truyền thống.

Trên cơ sở đó, phường Hòa Hiệp đang phối hợp với Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh đối với 3 Lăng Ông. Quá trình thực hiện tập trung bổ sung tư liệu lịch sử, làm rõ giá trị văn hóa, thống nhất phạm vi khoanh vùng bảo vệ và xác lập cơ sở phục vụ công tác quản lý di tích. Bên cạnh yêu cầu bảo vệ di tích, những giá trị văn hóa tại Làng Lò còn có thể trở thành nguồn tư liệu để xây dựng các sản phẩm du lịch mang đặc trưng địa phương.

Chủ tịch UBND phường Hòa Hiệp Huỳnh Nguyễn Ngọc Giang cho biết, địa phương định hướng gắn bảo tồn các Lăng Ông với phát triển du lịch cộng đồng, trên cơ sở tôn trọng các giá trị văn hóa truyền thống. Việc khai thác di sản phải đi đôi với bảo vệ không gian thờ tự, giữ gìn tính nguyên gốc của nghi lễ và tránh thương mại hóa, làm biến dạng bản sắc cộng đồng. Đặc biệt, người dân tiếp tục giữ vai trò chủ thể trong gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản. Khi di sản được bảo vệ đúng cách và gắn kết hài hòa với đời sống cộng đồng, những giá trị truyền thống sẽ tiếp tục được gìn giữ, trở thành nét riêng trong hành trình khám phá văn hóa vùng biển Hòa Hiệp.

Như Thanh