Nhiều năm qua, nghệ nhân Y Roh Niê ở xã Cư Pơng vẫn kiên trì truyền dạy đánh chiêng cho thế hệ trẻ.

Trong gia đình, ông dành nhiều tâm sức truyền dạy cho hai người con trai. Đến nay, các con ông đều đảm nhiệm các vị trí trong đội chiêng, biết thổi đing năm và hát dân ca. Thế nhưng, người nghệ nhân già vẫn đau đáu một nỗi niềm, bởi văn hóa không thể chỉ bó hẹp trong phạm vi một gia đình, hay trông chờ vào tâm huyết của một vài cá nhân. Trăn trở ấy cũng là câu chuyện chung của những người truyền dạy văn hóa ở Đắk Lắk khi lớp trẻ hiện nay có nhiều lựa chọn giải trí hấp dẫn trên môi trường số.

Tâm lý chung của giới trẻ là thích sự mới mẻ, sáng tạo song phương pháp giảng dạy của các nghệ nhân phần lớn vẫn đi theo hình thức truyền khẩu, thực hành theo thói quen và thiếu kỹ năng sư phạm. Nghệ nhân Y Roh thừa nhận rằng có nhiều khi ông không biết cách truyền đạt như thế nào để con cháu dễ tiếp thu. Nhiều khi thấy bọn trẻ lơ là, kém hào hứng, ông băn khoăn không biết nên thay đổi cách dạy thế nào cho phù hợp.

Phân nhóm học viên theo độ tuổi, giúp việc truyền dạy cồng chiêng tại xã Cư Pơng đạt hiệu quả cao hơn. Ảnh: Minh Thông

Để tháo gỡ sự lo lắng này, ngành văn hóa Đắk Lắk đang chuyển hướng mạnh mẽ từ bảo tồn đơn thuần sang nâng cao năng lực truyền dạy cho đội ngũ nghệ nhân và người thực hành văn hóa tại cơ sở. Khóa tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng, phương pháp truyền dạy các loại hình di sản văn hóa phi vật thể do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức vào tháng 5/2026 đã thay đổi tư duy của những người truyền dạy văn hóa. Thay vì dạy theo bản năng, nghệ nhân được trang bị nghiệp vụ sư phạm, kỹ năng tổ chức hoạt động, cách thức kết nối hiệu quả với giới trẻ thông qua các bài học trực quan và nghệ thuật kể chuyện gắn liền với lịch sử di sản.

Sau khóa tập huấn, nghệ nhân Y Roh Niê đã vận dụng kiến thức, phương pháp mới vào các lớp truyền dạy tại buôn làng, thay đổi cách truyền đạt khô khan trước đây để tạo không khí sôi nổi, giúp học viên chủ động tiếp thu kiến thức. Anh Y Thu Mlô (xã Cư Pơng), học viên gắn bó nhiều năm với nghệ nhân Y Roh Niê chia sẻ: “Cách dạy của nghệ nhân Y Roh đã thay đổi. Bên cạnh chỉnh sửa từng nhịp chiêng, ông còn kể những câu chuyện gắn với mỗi bài chiêng, giúp chúng tôi hiểu sâu, nhớ lâu hơn. Hiện nay, dù đã có thể đánh chiêng tại các sự kiện, lễ hội của địa phương, tôi vẫn tiếp tục theo học những bài chiêng mới, kỹ thuật khó hơn để có thể truyền lại tình yêu, niềm đam mê ấy cho thế hệ trẻ trong buôn làng”.

Nghệ nhân thực hành tại khóa tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng, phương pháp truyền dạy các loại hình di sản văn hóa phi vật thể tổ chức vào tháng 5/2026.

Việc đổi mới tư duy, phương pháp truyền dạy cũng được thể hiện rõ qua cách làm của nghệ nhân Y Maih Mlô (xã Krông Năng). Không còn ép học viên đánh theo thanh âm của mình như trước, nghệ nhân Y Maih phân nhóm lứa tuổi để xây dựng kế hoạch tiếp cận phù hợp. Với các em nhỏ, anh tổ chức chơi trò chơi, tăng cường trải nghiệm, thực hành để tạo hứng thú; còn với thanh niên thì chú trọng giải thích ý nghĩa, giá trị văn hóa của từng bài chiêng, nhạc cụ dân tộc.

Tùy theo đặc thù của mỗi loại hình di sản, việc truyền dạy cũng được lựa chọn phương pháp phù hợp nhằm phát huy hiệu quả tiếp nhận của người học. Với nghề thủ công như dệt thổ cẩm hay đan lát, phương pháp cầm tay chỉ việc tiếp tục được phát huy để rèn luyện sự khéo léo. Còn với nghệ thuật trình diễn chiêng hay diễn xướng dân gian, môi trường truyền dạy lý tưởng nhất là không gian lễ hội và sinh hoạt cộng đồng, giúp người trẻ được vừa học, vừa trải nghiệm trong môi trường thực tế.

Không chỉ nghệ nhân thay đổi phương pháp truyền dạy, nhiều địa phương cũng đang điều chỉnh cách tổ chức hoạt động bảo tồn văn hóa. Thay cho những buổi khai mạc nặng nghi thức hành chính, học viên giờ đây được hòa mình vào không gian văn hóa ngay từ ngày đầu tiên thông qua tiếng chiêng, nhạc cụ dân tộc, câu chuyện của nghệ nhân và các hoạt động trải nghiệm thực tế. Cách làm này giúp lớp học sinh động, hấp dẫn và khơi dậy niềm tự hào về văn hóa truyền thống trong thế hệ trẻ.

Theo bà Nguyễn Thụy Phương Hiếu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu những người am hiểu văn hóa mà là tạo được sức hấp dẫn để thế hệ trẻ chủ động tìm đến, tiếp nhận và thực hành văn hóa trong đời sống hằng ngày. Vì vậy, cùng với tôn vinh nghệ nhân, ngành văn hóa chú trọng xây dựng lực lượng kế cận có đủ kiến thức, kỹ năng truyền tải; đồng thời tạo ra không gian trải nghiệm và môi trường thực hành văn hóa phù hợp với nhu cầu của cộng đồng.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đổi mới nội dung, hình thức lan tỏa các giá trị văn hóa trong đời sống xã hội.

Như Quỳnh