Nhìn lại chặng đường hơn một thế kỷ qua, kể từ ngày Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập Báo Thanh Niên (21/6/1925), báo chí nước nhà không chỉ thay đổi về tầm vóc mà còn trải qua những cuộc cách mạng công nghệ.

Từ những trang in thô sơ trong ngục tối, hang sâu của các thế hệ nhà báo tiền thân, cho đến nay một hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, đa phương tiện đã hình thành, làm thay đổi phương thức tác nghiệp và cách thức tiếp cận công chúng.

Làm báo trong những ngày gian khó

Trong suốt hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, nền báo chí cách mạng Việt Nam đã ra đời, đồng hành và trưởng thành trong điều kiện cơ sở vật chất vô cùng thiếu thốn. Các cơ quan báo chí Trung ương cho đến các tờ báo địa phương, báo chiến trường đều được vận hành thủ công, thô sơ. Nhiều tờ báo cách mạng đã khai sinh ngay trong ngục tù thực dân hay giữa khu căn cứ kháng chiến.

Công nghệ làm báo thời kỳ đầu gắn liền với kỹ thuật chép tay, in thạch, in sáp (rô-nê-ô) hoặc in li-tô (in bản đá). Quy trình sản xuất vô cùng khắc nghiệt và công phu: những người làm báo phải chọn người có nét chữ đẹp, thành thục kỹ năng viết chữ ngược bằng ngòi bút lá tre và mực tự chế lên mặt bản đá vôi. Mỗi bản in bằng đá như vậy chỉ chịu được số lượng bản in rất giới hạn trước khi bị mòn cốt và phải mài nhẵn để viết lại từ đầu. Để xuất bản một số báo vỏn vẹn vài trang với số lượng khoảng hơn trăm bản, cả ê-kíp phải miệt mài chế bản, mài bản và quay máy thủ công liên tục suốt hàng chục giờ.

Phóng viên báo chí tác nghiệp tại một sự kiện trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.

Lực lượng làm báo thời kỳ này hầu hết là cán bộ chính trị kiêm nhiệm, chưa có đội ngũ phóng viên hay kỹ thuật viên chuyên nghiệp. Một người làm báo phải gánh vác mọi khâu, từ bám sát địa bàn lấy tư liệu, trực tiếp viết bài cho đến tự tay chế bản, sắp chữ và vận hành các cỗ máy in thô sơ. Và chính những bản in ấy đã trở thành vũ khí tư tưởng sắc bén, cổ vũ, lôi cuốn hàng triệu người dân đứng lên đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.

Hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng

Theo dòng lịch sử, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, công nghệ làm báo của Việt Nam đã trải qua những nấc thang tiến hóa mang tính bước ngoặt. Việc chuyển dịch sang công nghệ in ty-pô (in chữ chì - xếp chữ chì) đã giúp báo chí bứt phá khỏi việc viết tay chữ trái, tăng đáng kể tốc độ sản xuất và độ sắc nét. Sau ngày non sông hoàn toàn thống nhất, công nghệ in offset tốc độ cao, hiện đại cùng kỹ thuật truyền thanh, truyền hình sóng ngắn đã dần thay thế hoàn toàn các phương pháp cũ, giúp cải thiện căn bản dòng chảy thông tin đại chúng.

Bước sang thế kỷ 21, cuộc cách mạng công nghệ thông tin và chuyển đổi số đã tạo ra sự thay đổi toàn diện nền báo chí nước nhà. Báo chí không còn phát triển riêng các loại hình đơn lẻ, truyền thống mà dịch chuyển mạnh mẽ sang mô hình tòa soạn hội tụ, đa phương tiện. Quy trình tác nghiệp khép kín xưa kia được thay thế bằng không gian làm việc số tích hợp. Người phóng viên hiện đại ngày nay bắt buộc phải trở thành những nhà báo đa năng, vừa biết viết tin bài, vừa thành thạo kỹ năng chụp ảnh, quay video, thu âm và xử lý hậu kỳ ngay tại hiện trường bằng các thiết bị thông minh.

Từ sự thay đổi căn bản về công nghệ tác nghiệp, các sản phẩm báo chí giờ đây trở nên vô cùng phong phú, tích hợp cả văn bản, âm thanh và hình ảnh chuyển động. Bên cạnh các trang báo in truyền thống được cải tiến căn bản về thiết kế, hệ thống báo điện tử và phát thanh, truyền hình số đã phát triển mạnh mẽ với các thể loại như Longform, E-magazine, Infographic, Video, Podcast...

Và dù thế nào đi nữa, đằng sau những thuật toán, những sản phẩm báo chí chạm đến cảm xúc, vẫn là bản lĩnh, là sự dấn thân và nhãn quan nhạy bén của người cầm bút. Công nghệ có thể tiếp tục đổi thay, những nền tảng mới sẽ còn xuất hiện nhưng giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng vẫn vẹn nguyên: Đó là dòng thông tin chủ lưu, trung thực, là cái “tâm sáng” và “bút sắc” của người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, phục vụ hết mình cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ quê hương…

Lan Anh