Có những điều tưởng chừng chỉ thuộc về ký ức nhưng càng qua thời gian lại càng cho thấy giá trị tồn tại dài lâu. Đó là âm thanh cồng chiêng rộn rã giữa buôn làng, là mùi khói bếp vương trên mái nhà dài, là từng tấm thổ cẩm được dệt nên từ đôi tay của bà, của mẹ, hay những hoa văn truyền thống được người trẻ đưa vào các thiết kế mới. Văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày của người Êđê theo những cách như thế.\

Tôi đã từng nghĩ về câu hỏi: “Văn hóa truyền thống - ký ức hay tài sản?” vào một buổi chiều ngồi trong căn nhà dài của già làng Ama H’Rin năm nào ở buôn Ako Dhông (phường Buôn Ma Thuột). Điều khiến tôi nhớ đến hôm nay không phải một câu chuyện lớn lao, mà là không gian của căn nhà dài, tiếng củi nổ lách tách khi bếp lửa được nhóm lên và cách già làng Ama H’Rin chậm rãi kể về những điều rất đỗi quen thuộc với người Êđê: tiếng chiêng, ngôi nhà, khu rừng, những tập quán đã theo con người qua bao thế hệ… Trong câu chuyện của già làng, cái cũ, cái mới cứ đan xen. Ông từng tiếp nhận những điều mới mẻ của cuộc sống nhưng đồng thời cũng dành nhiều tâm huyết để gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của buôn làng giữa nhịp sống hiện đại. Và dù giờ đây già làng Ama H’Rin đã về với thế giới của ông bà, tổ tiên song người dân trong buôn vẫn nhắc nhớ ông bằng sự kính yêu, trân quý.

Bà H’Yam Bkrông (thứ hai từ phải sang) hướng dẫn lớp trẻ dệt thổ cẩm.

Nhiều năm đã trôi qua, mỗi lần nhớ về buổi chiều ấy, tôi lại nghĩ rằng có lẽ văn hóa trước hết là ký ức. Nó nằm trong những điều tưởng như nhỏ bé mà một cộng đồng vẫn âm thầm mang theo và thực hành: cách dựng một ngôi nhà, cách gọi tên một nhạc cụ, một điệu múa, một món ăn, một hoa văn trên tấm vải thổ cẩm, một nghi lễ, hay đơn giản là cách những người trong buôn đối đãi với nhau. Chúng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng ánh mắt, bằng đôi bàn tay, bằng lời kể, bằng chính việc cộng đồng cùng chung sống, cùng chia sẻ.

Tôi cũng nhớ đến bà H’Yam Bkrông ở buôn Tơng Jú (phường Ea Kao). Điều tôi nhớ không phải những con số hay thành quả của một hợp tác xã mà là nỗi lo rất giản dị của một người phụ nữ: Liệu có một ngày nào đó, những bộ trang phục truyền thống cũng phải đi thuê vì ngày càng ít người còn dệt? Từ nỗi lo ấy, bà cùng những phụ nữ trong buôn tìm cách khôi phục nghề dệt thổ cẩm, đưa sản phẩm ra thị trường; và tiếp nối đó là câu chuyện về ẩm thực, du lịch cộng đồng theo những định hướng phát triển mà bà đã và đang triển khai...

Rồi còn nhiều gương mặt khác, nhiều câu chuyện khác của những người lặng lẽ gìn giữ, trao truyền và phát huy các giá trị truyền thống mà tôi từng có dịp gặp gỡ, chuyện trò. Có người giữ nghề bằng đôi tay cần mần; có người giữ tiếng chiêng bằng những buổi tập cho lớp trẻ; có người đưa món ăn của buôn làng vào những hành trình du lịch; có người tìm cách kể lại câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của thiết kế, nghệ thuật hay truyền thông… Những cuộc gặp gỡ ấy khiến tôi nhận ra rằng, văn hóa truyền thống chỉ thực sự “sống” khi được tiếp nối, phát huy giá trị trong đời sống đương đại; đó cũng là một dạng “tài sản” đặc biệt, được hình thành, bồi đắp qua thời gian, thuộc về cộng đồng.

Ngôi nhà sàn của già Ama H'Rin ở buôn Ako Dhông (phường Buôn Ma Thuột) được gìn giữ và phục vụ du lịch.

Một nghề dệt truyền thống có thể tạo sinh kế cho người dân. Một món ăn bản địa có thể trở thành sản phẩm du lịch. Một không gian văn hóa có thể trở thành điểm đến. Một câu chuyện dân gian có thể trở thành chất liệu cho nghệ thuật, thiết kế. Một lễ hội được tổ chức đúng với những giá trị cốt lõi có thể tạo nên sức hút riêng cho một vùng đất. Như vậy, văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực để cộng đồng phát triển kinh tế, cải thiện đời sống.

Nhưng chính ở đây cũng xuất hiện một ranh giới cần được nhận diện rõ: phát huy giá trị văn hóa khác với thương mại hóa văn hóa. Văn hóa không nên bị khai thác như một “mỏ tài nguyên” để đào đến khi cạn kiệt mà cần được ứng xử như một nguồn lực có khả năng tái tạo, được nuôi dưỡng liên tục bằng chính đời sống của cộng đồng.

Khi người làm ra sản phẩm truyền thống có thể sống được bằng nghề của mình, khi một người trẻ tiếp tục học nghề của ông bà không chỉ vì trách nhiệm mà vì nhìn thấy hướng phát triển từ nghề ấy, khi đó văn hóa không còn là ký ức của quá khứ. Nó đã trở thành một phần của hiện tại và mở ra khả năng cho tương lai.

Có lẽ, đó cũng là sự hoàn mỹ nhất để văn hóa truyền thống đi cùng thời gian: được gìn giữ như ký ức, được trân trọng như một tài sản, được trao lại cho tương lai như một phần hơi thở của chính cộng đồng…

Lan Anh