Là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên, hồ Lắk từ lâu được xem là “viên ngọc xanh” của Đắk Lắk với giá trị nổi bật về cảnh quan, sinh thái và văn hóa. Tuy nhiên, sau hơn 30 năm được xếp hạng Di tích danh lam thắng cảnh quốc gia, hồ sơ khoanh vùng bảo vệ hồ Lắk không còn phù hợp với hiện trạng quản lý và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Việc điều chỉnh phạm vi khoanh vùng bảo vệ là yêu cầu cần thiết nhằm bảo tồn giá trị di sản, tạo dư địa cho phát triển bền vững.

Yêu cầu từ thực tiễn 

Hồ Lắk được xếp hạng là Di tích thắng cảnh quốc gia theo Quyết định số 534/QĐ/BT ngày 11/5/1993 của Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VH-TT&DL). Tuy nhiên, hồ sơ đề nghị xếp hạng được lập từ trước đó trong điều kiện kỹ thuật còn nhiều hạn chế như: Bản đồ khoanh vùng bảo vệ được vẽ thủ công, không có hệ tọa độ, chưa được số hóa để xác định chính xác ranh giới ngoài thực địa.

Bên cạnh đó, ranh giới khoanh vùng bảo vệ chỉ mang tính khái quát nên phát sinh tình trạng chồng lấn đất ở, đất sản xuất của người dân và một số khu vực nằm trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Điều này gây khó khăn trong quản lý, ảnh hưởng đến công tác quy hoạch, cấp phép xây dựng, triển khai các dự án cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Bà Hà Thị Phương, Phó Trưởng Phòng Quản lý di tích, Bảo tàng Đắk Lắk cho biết, qua khảo sát thực địa, đơn vị nhận thấy việc rà soát, đánh giá lại toàn bộ hiện trạng khoanh vùng khu vực bảo vệ di tích là cần thiết để làm rõ những điểm chưa thống nhất giữa hồ sơ khoanh vùng trước đây với hiện trạng quản lý, sử dụng đất hiện nay.

Trong trường hợp UBND xã Liên Sơn Lắk có nhu cầu điều chỉnh một phần phạm vi khu vực bảo vệ Di tích thắng cảnh quốc gia Hồ Lắk phải tuân theo các quy định về di sản văn hóa, tài nguyên nước, hành lang bảo vệ nguồn nước và phải bảo đảm đúng nguyên tắc: Khu vực bảo vệ I chỉ được điều chỉnh khi phương án bảo đảm bảo tồn nguyên vẹn các yếu tố gốc cấu thành. Khu vực bảo vệ II, phương án điều chỉnh phải bảo đảm ngăn chặn các yếu tố có thể tác động, gây ảnh hưởng tiêu cực đến các yếu tố gốc cấu thành, đồng thời bảo vệ được cảnh quan văn hóa của di tích.

Hồ Lắk bao bọc những buôn làng, nơi cộng đồng người M'nông sinh sống qua nhiều thế hệ, tạo nên không gian văn hóa đặc sắc.

Bảo vệ di tích gắn với phát triển bền vững

Trên cơ sở rà soát hiện trạng, UBND xã Liên Sơn Lắk kiến nghị Sở VH-TT&DL phối hợp xây dựng hồ sơ khoa học trình UBND tỉnh đề nghị Bộ VH-TT&DL xem xét điều chỉnh một phần phạm vi khoanh vùng bảo vệ Di tích thắng cảnh quốc gia Hồ Lắk theo hướng phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng vẫn bảo đảm giữ gìn các giá trị gốc của di tích.

Theo Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Liên Sơn Lắk Nguyễn Anh Tú, đối với khu vực Biệt điện Bảo Đại, địa phương đề nghị giữ nguyên phạm vi khoanh vùng bảo vệ theo biên bản và bản đồ được lập năm 1987. Đây là khu vực vẫn bảo tồn đầy đủ các giá trị lịch sử, kiến trúc và cảnh quan, chưa có nhiều biến động nên chưa cần thiết phải điều chỉnh.

Đối với khu vực tiếp giáp Quốc lộ 27, đường Âu Cơ, khu Hoa viên và buôn Juin, địa phương đề xuất chỉ xác định Khu vực bảo vệ I là phần mặt nước hồ Lắk, không xác lập Khu vực bảo vệ II. Bởi các khu vực ven hồ đã hình thành đường giao thông và khu dân cư ổn định từ nhiều năm trước, nên việc điều chỉnh vừa phù hợp với hiện trạng quản lý, sử dụng đất, vừa không ảnh hưởng đến các yếu tố gốc tạo nên giá trị của thắng cảnh.

Đối với các khu vực còn lại quanh hồ, chủ yếu là đất nông nghiệp và đất ruộng, chưa hình thành khu dân cư, địa phương đề xuất xác định Khu vực bảo vệ I tính từ mép nước hồ trở ra 30 m nhằm bảo vệ trực tiếp mặt nước và cảnh quan. Khu vực bảo vệ II sẽ được xác định tiếp giáp phía ngoài với chiều rộng từ 30 - 50 m, tùy theo địa hình, hiện trạng sử dụng đất và yêu cầu bảo vệ cảnh quan ở từng vị trí.

Theo bà Đào Thị Thanh An, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Liên Sơn Lắk, hồ Lắk không chỉ nổi bật bởi cảnh quan thiên nhiên mà còn được bao bọc bởi những buôn làng lâu đời của người M’nông. Sự gắn bó qua nhiều thế hệ người M’nông đã hình thành nên một không gian văn hóa đặc sắc, nơi thiên nhiên, lịch sử và đời sống cộng đồng hòa quyện. Chính những giá trị nổi bật về cảnh quan, sinh thái và văn hóa đã tạo nên tiềm năng lớn để phát triển du lịch hồ Lắk. Vì vậy, bảo tồn và phát huy giá trị danh lam thắng cảnh không phải là hai mục tiêu tách rời mà cần được thực hiện đồng thời, trên cơ sở hài hòa lợi ích giữa giữ gìn bản sắc với phát triển kinh tế - xã hội.

Hoàng Tuyết