Đến TP. Huế, du khách sẽ được lắng nghe những câu chuyện, trải nghiệm thú vị về lịch sử và văn hóa của tô bún bò Huế.

Thủy tổ của nghề làm bún tại làng Vân Cù (thuộc phường Kim Trà, TP. Huế), làng bún nổi tiếng và xa xưa của Huế, là Bà Bún.

Món bún bò Huế được mọi người dân Huế dùng hằng ngày.

Chuyện xưa kể lại rằng khi những người Đàng Ngoài theo chân chúa Tiên Nguyễn Hoàng vào Nam lập nghiệp, có một nhóm người đến định cư trong vùng những tháp Chăm cổ xưa đã đổ nát (nên sau này có tên là làng Cổ Tháp, nay thuộc xã Đan Điền, TP. Huế). Trong lúc mọi người chuyên sống bằng nghề làm ruộng thì có một người phụ nữ sáng chế ra nghề làm bún. Nhưng một dạo, dân trong vùng bị mất mùa liên tiếp 3 năm và kẻ xấu bụng tung tin rằng mất mùa là do thần linh quở phạt vì Bà Bún đã đem gạo là “hạt ngọc của trời” ra ngâm, chà xát, nghiến nát ra để làm bún.

Bà Bún hoặc phải bỏ nghề làm bún hoặc sẽ bị trục xuất ra khỏi làng. Quyết sống chết với nghề nên Bà Bún chấp nhận ra đi. Năm người thanh niên mạnh nhất trong làng tình nguyện theo áp tải cái cối đá làm bún và Bà Bún đến vùng đất mới. Cứ thế, đoàn người đi về hướng Đông ven theo sông Bồ. Nơi người trai làng thứ năm khuỵu xuống với cái cối đá trên vai là làng Vân Cù ngày nay.  

Tại đây Bà Bún lập nghiệp và truyền nghề để nghề làm bún truyền cho đến ngày nay. Hằng năm, vào ngày 22/1 âm lịch, dân làng Vân Cù tổ chức lễ tế Bà Bún tại miếu để tôn vinh người khai sinh ra làng nghề. Với lịch sử hơn 500 năm, nghề làm bún làng Vân Cù đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc lĩnh vực nghề thủ công truyền thống, vào ngày 10/12/2024.

Làng bún Vân Cù trong một lần tham gia Festival Huế.

Từ nguyên liệu là bún, thêm vào thịt heo, nước dùng, sả, ruốc, ớt… đã khai sinh món bún giò heo.

Với lòng tự hào về món ăn độc đáo này của quê hương xứ sở, những hàng quán bán bún bò Huế thường hỏi rất chi li về khẩu vị của khách bởi sợ khách ăn không ngon miệng. Chẳng hạn, khách vừa ngồi vào bàn, mấy mệ, mấy o liền hỏi khách thích ăn bún giò, bún bò hay bún chả. Rồi lại hỏi khách ăn bún giò thì là giò nạc hay giò khoanh; ăn bún bò thì là bò nhúng hay bò hầm, bò gân; ăn bún chả thì là chả thịt hay chả cua.

Cuối cùng, với sự nhẹ nhàng, mấy mệ mấy o đều hỏi khách có ăn cay được hay không, có cần khoát nước màu cho đỡ cay, đỡ chất béo không?

Bởi thế, ăn một tô bún Huế, du khách không những được thưởng thức một món ngon của vùng đất cố đô mà còn được thụ hưởng cả nét văn hóa ứng xử đầy lòng hiếu khách của cư dân xứ Huế.

Ngày 27/6/2025, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số 2203/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa “Tri thức dân gian về Bún bò Huế” vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình tri thức dân gian.

Nguyễn Văn Toàn