Kỳ 2: Cà phê Robusta - Từ xuất khẩu thô đến bài toán tạo giá trị tỷ đô

Với vị thế là "thủ phủ" cà phê chiếm khoảng 30 - 35% sản lượng cà phê toàn quốc, tỉnh Đắk Lắk đang đứng trước sứ mệnh lịch sử: Chuyển dịch tư duy từ sản xuất cà phê thô thương mại sang chuỗi giá trị tích hợp đa tầng, biến hạt Robusta thành nông sản di sản có giá trị cao.

Định vị hạt Robusta ngon nhất thế giới

Để xóa bỏ định kiến Robusta chỉ là loại cà phê cấp thấp dùng làm nguyên liệu phối trộn hoặc sản xuất cà phê hòa tan giá rẻ, Đắk Lắk và Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột đã kiên trì theo đuổi chiến lược nâng cao chất lượng và định danh cà phê đặc sản (Specialty Coffee). Đặc biệt, tại Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 7 (năm 2019) đã tạo dấu ấn lịch sử cho ngành cà phê Việt Nam  - Đắk Lắk qua Hội thảo Phát triển cà phê đặc sản Việt Nam và Cuộc thi Cà Phê đặc sản Việt Nam - Vietnam Amazing Cup lần đầu tiên được tổ chức ở quy mô quốc gia. Qua các sự kiện này, xu hướng thị trường, cơ hội, thách thức và những điều kiện để phát triển cà phê đặc sản của Việt Nam được nhận diện.

Nông dân xã Dliê Ya thu hoạch cà phê

Từ thời điểm đó, Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam được tổ chức thường niên chính là "bệ phóng" quan trọng chứng minh năng lực vượt trội của hạt Robusta Tây Nguyên. Số liệu thống kê qua 8 năm tổ chức cuộc thi (2019 - 2026) cho thấy, cuộc thi không chỉ dừng lại ở một sân chơi kỹ thuật, mà đã trở thành "thước đo" định vị giá trị thương mại và khẳng định vị thế của cà phê đặc sản Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Đặc biệt, cuộc thi năm 2026 chứng kiến sự “bùng nổ” về quy mô và số lượng, với số mẫu dự thi tăng gần 30% so với năm 2025; tổng sản lượng cà phê đạt mức 348 tấn, trong đó Robusta chiếm ưu thế tuyệt đối với 262 tấn. Đây chính là bước ngoặt quan trọng, chứng minh rằng cà phê đặc sản Việt Nam không còn là lô hàng nhỏ, lẻ chỉ để trưng bày, mà đã mang tính ổn định, sẵn sàng đáp ứng những đơn hàng xuất khẩu lớn.

Cùng với chất lượng, giá trị kinh tế của Robusta đặc sản cũng được xác lập ấn tượng qua các phiên đấu giá công khai. Tại phiên đấu giá năm 2023 tổ chức tại Đắk Lắk, các lô cà phê đặc sản được chốt giá từ 310.000 - 430.000 đồng/kg, cao gấp 6 - 8 lần so với cà phê thương mại cùng thời điểm.

Đặc biệt, tại phiên đấu giá năm 2024 tại Hà Nội, lô hàng top 1 Robusta đặc sản đã được các nhà rang xay quốc tế chốt mức giá kỷ kỷ lục 720.000 đồng/kg (so với giá khởi điểm 250.000 đồng/kg).

Cà phê Đắk Lắk được chế biến và phơi theo phương pháp hiện đại để tạo ra dòng cà phê chất lượng cao.

Tại Đắk Lắk, thương hiệu Aeroco Coffee xuất sắc đạt chứng nhận cà phê đặc sản trong 8 năm liền (2019-2026); đạt giải Nhất Robusta toàn cầu 2024 tại GCEF – Global Robusta Coffee Awards được tổ chức ở Trung Quốc là minh chứng cho những giá trị khác biệt của hạt cà phê Robusta trên vùng đất cao nguyên Buôn Ma Thuột.

Theo ông Lê Đình Tư, chủ thương hiệu Aeroco Coffee, để tạo ra những tách cà phê đặc biệt, chúng tôi áp dụng quy trình quân lý từ khâu trồng trọt, chăm sóc, thu hái, rang xay một cách trách nhiệm, khoa học và nghiêm ngặt. Từng hạt cà phê được chọn lọc kỹ lưỡng từng quả chín, trải qua quy trình chế biến và rang xay hiện đại để giữ trọn vẹn hương vị tự nhiên, tạo nên sự khác biệt mà khách hàng có thể cảm nhận trong từng giọt cà phê.

Nói về định hướng chuyển dịch thực chất từ góc độ tổ chức xã hội - nghề nghiệp, ông Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột phân tích: Giá trị cốt lõi của cà phê Đắk Lắk không nằm ở sản phẩm cuối cùng hay quy mô lớn mà ở toàn bộ hệ tri thức canh tác, sơ chế, năng lực cảm quan được tích lũy qua nhiều thế hệ. Thông qua Cuộc thi Vietnam Amazing Cup và việc quản lý Chỉ dẫn địa lý Buôn Ma Thuột, chúng tôi kiên trì định vị hạt Robusta đặc sản Việt Nam trên bản đồ thế giới, tạo động lực kinh tế trực tiếp cho người trồng cà phê. Đặc biệt, Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam chính là nguồn dữ liệu thực tiễn quan trọng nhất đối với các nghiên cứu, chuẩn hóa và phát triển chất lượng cà phê trong thời gian tới; góp phần định hình cách thế giới hiểu về cà phê Việt Nam, cà phê Buôn Ma Thuột và đặc biệt là về hạt cà phê Robusta.

Chế biến cà phê chất lượng cao tại Trang trại Aeroco Coffee.

Tôn vinh tri thức bản địa trong trồng và chế biến cà phê

Hành trình tiến tới chuỗi giá trị tỷ đô của ngành cà phê Đắk Lắk không thể tách rời yếu tố con người - những người nông dân, nghệ nhân bản địa trực tiếp lưu giữ "linh hồn" của cây cà phê qua nhiều thế hệ. Tháng 3 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức đưa "Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị của hệ thống kinh nghiệm tích lũy qua hơn một thế kỷ.

Tri thức bản địa tại Đắk Lắk bao gồm hiểu biết sâu sắc về sinh thái đất đỏ bazan, kỹ thuật canh tác xen canh tạo bóng râm, phương pháp điều tiết nước tưới mùa khô và đặc biệt là kỹ năng thu hái chọn lọc quả chín mọng. Thay vì thu hoạch đại trà bằng máy làm dập nát và lẫn quả xanh, nông dân Êđê, M'nông và các cộng đồng sinh sống tại Đắk Lắk duy trì phương thức hái tay chọn lọc. Nhờ đó, nguyên liệu đầu vào luôn đạt độ đường và hương vị tối ưu cho quá trình sơ chế, chế biến sâu.

Nông dân xã Đắk Phơi ứng dụng thiết bị đo dinh dưỡng trong đất đối với quá trình chăm sóc cà phê của gia đình.

Gắn bó với nương rẫy từ những năm 1974, ông Niê Siêng (xã Đắk Phơi) chia sẻ về sự kiên trì giữ vững phương thức canh tác bền vững: "Có những lúc giá cà phê xuống thấp hay mất mùa, thu hoạch không đủ trả tiền phân bón khiến nhiều nhà phải chặt bỏ để trồng cây khác, nhưng gia đình tôi vẫn kiên trì gắn bó. Những lúc khó khăn, tôi chọn cách trồng xen thêm các loại cây để cải thiện đời sống chứ không bỏ rẫy. Đến nay gia đình vẫn duy trì hơn 3 ha cà phê canh tác bền vững".

Nếu công nghệ và quy chuẩn kỹ thuật là điều kiện cần thì hệ tri thức bản địa của các cộng đồng cư dân Tây Nguyên chính là "hồn cốt" tạo nên tính độc bản cho hạt cà phê Robusta. Dưới góc nhìn di sản văn hóa phi vật thể, văn hóa cà phê Tây Nguyên không chỉ là hoạt động kỹ thuật đơn thuần mà là một hệ sinh thái tri thức sống động, bao gồm kinh nghiệm chọn đất, giữ nguồn nước, kỹ thuật canh tác đa tầng sinh thái và phương pháp thu hái chọn lọc quả chín mọng.

Việc thu hoạch chín để bảo đảm chất lượng hạt cà phê vẫn được nhiều hộ dân duy trì truyền qua nhiều thế hệ.

PGS. TS. Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia khẳng định: Bản chất của văn hóa cà phê là đi từ nông sản đến di sản. Nếu chỉ xem cà phê là hàng hóa trao đổi dựa trên số lượng, các yếu tố di sản và tri thức bản địa sẽ bị tước bỏ. Tri thức bản địa của người Êđê, M'nông trong việc bản địa hóa cây cà phê thành mô hình vườn rẫy đa tầng chính là “vốn văn hóa” tạo nên giá trị thặng dư bền vững cho ngành hàng.

Tại Diễn đàn Di sản cà phê thế giới (tổ chức vào tháng 4/2026), nhìn nhận ở tầm vóc quốc tế về giá trị di sản sống này, ông Jonathan Baker, Đại diện UNESCO tại Việt Nam nhấn mạnh: Theo Công ước 2003 của UNESCO, di sản không được hiểu là một vật thể hay một sản phẩm tĩnh mà là tri thức, kỹ năng, các thực hành xã hội được cộng đồng công nhận và truyền dạy qua các thế hệ. Việc “Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk” được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025 chính là minh chứng sống động cho thấy cộng đồng nông dân địa phương chính là trung tâm, là chủ thể nắm giữ và thực hành di sản.

Cà phê Đắk Lắk được nhìn nhận như một hệ sinh thái toàn diện.

Nhằm lan tỏa tri thức kỹ thuật nâng cao giá trị hạt cà phê, từ năm 2019 - 2025, Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột đã phối hợp tổ chức 14 khóa đào tạo về chế biến cà phê chất lượng cao cho 326 học viên, 5 khóa rang cà phê đặc sản và nhiều khóa thử nếm cảm quan theo tiêu chuẩn quốc tế SCA/CQI. Đồng thời, Quỹ phát triển cà phê đặc sản đã giải ngân hơn 200 triệu đồng hỗ trợ các lớp tập huấn và trao tặng bạt phơi cho nông dân để đảm bảo quy trình sau thu hoạch.

Sự kết hợp giữa tri thức bản địa, công nghệ chế biến hiện đại (như Honey, Natural, lên men kiểm soát) và định hướng ứng dụng công nghệ số (GIS, Blockchain, Bản đồ số di sản) đang tạo nên xung lực mới. Bằng việc lồng ghép tri thức canh tác truyền thống vào Đề án phát triển cà phê đặc sản, xây dựng chuỗi giá trị tuần hoàn giảm phát thải Net-Zero và đẩy mạnh chế biến sâu, Đắk Lắk đang từng bước giải bài toán tạo giá trị tỷ đô cho hạt Robusta, đưa Buôn Ma Thuột trở thành "Thành phố cà phê của thế giới".

(còn nữa)

Kỳ 3: Cà phê Buôn Ma Thuột - Ký ức làm nên miền di sản

Minh Hoàng Thúy