Kỳ cuối: Để di sản “sống” cùng thời đại số

Trong bối cảnh chuyển đổi số (CĐS), di sản không còn chỉ được “cất giữ” trong ký ức của nghệ nhân, những hiện vật, sắc phong, file ghi âm hay tư liệu giấy… mà đang từng bước được đưa vào đời sống bằng những cách tiếp cận mới.

Số hóa không chỉ giúp bảo tồn mà còn mở ra cơ hội để di sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, giáo dục và du lịch, đồng thời lan tỏa mạnh mẽ đến cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Từ bảo tồn đến tạo giá trị

Bảo tồn luôn là mục tiêu cốt lõi của số hóa di sản. Tuy nhiên, nếu dữ liệu chỉ được lưu trữ trong các kho tư liệu điện tử thì giá trị của di sản sẽ chưa được phát huy trọn vẹn. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để những dữ liệu ấy được khai thác, phục vụ cộng đồng và tạo ra giá trị mới. Đó cũng là hướng đi mà ngành Văn hóa và nhiều địa phương ở Đắk Lắk đang từng bước triển khai.

Tại phường Phú Yên, địa phương hiện có 7 di tích được xếp hạng, gồm 1 di tích quốc gia và 6 di tích cấp tỉnh. Trong đó, Di tích kiến trúc nghệ thuật Lẫm Phú Lâm đã hoàn thành phiên âm các sắc phong từ chữ Hán Nôm sang tiếng Việt, xây dựng hệ thống mã QR để người dân, du khách dễ dàng tra cứu thông tin. Đình Phú Lễ cũng đã hoàn thành việc phiên âm các sắc phong, tạo nền tảng để tiếp tục số hóa trong thời gian tới. Theo ông Nguyễn Hồ Bảo Khôi, Phó Chủ tịch UBND phường Phú Yên, số hóa không chỉ phục vụ quản lý hay lưu giữ tư liệu mà còn tạo điều kiện để các di tích kết nối với các nền tảng du lịch thông minh, ứng dụng thuyết minh tự động hay công nghệ thực tế ảo. Khi đó, mỗi di tích sẽ không còn là một điểm đến đơn lẻ mà trở thành một "điểm chạm" trong hệ sinh thái du lịch số.

Người dân, du khách tham quan nghi thức rước thần Nam Hải trong Lễ hội Cầu ngư tại phường Hòa Hiệp. Ảnh: T.Hương

Cùng với khu vực phía Đông của tỉnh, nhiều điểm di tích phía Tây cũng đang từng bước ứng dụng công nghệ. Tại Di tích lịch sử quốc gia Đình Lạc Giao (phường Buôn Ma Thuột), thông tin về lịch sử hình thành, giá trị kiến trúc, văn hóa đã được chuẩn hóa và tích hợp trên nền tảng số. Du khách chỉ cần quét mã QR để nghe thuyết minh tự động hoặc tìm hiểu trước khi tham quan. Đặc biệt, Đình Lạc Giao cũng được kết nối với các tuyến tham quan số cùng Biệt điện Bảo Đại, Di tích quốc gia đặc biệt Nhà đày Buôn Ma Thuột và nhiều điểm đến khác. Việc tích hợp bản đồ số, thông tin điểm đến, hình ảnh và dữ liệu giúp hành trình khám phá trở nên thuận tiện, linh hoạt hơn.

Không dừng ở việc cung cấp thông tin, công nghệ còn tạo ra cách trải nghiệm hoàn toàn mới. Những sản phẩm như tham quan bằng mã QR, thuyết minh tự động, hình ảnh 360 độ… từng bước đưa lịch sử đến gần công chúng hơn. Thay vì chỉ quan sát các hiện vật, du khách có thể khám phá và hiểu sâu hơn về câu chuyện phía sau mỗi di tích.

Bạn Dương Trí, hướng dẫn viên Công ty cổ phần Du lịch Vietravel, nhận định: "Khách du lịch hiện nay, đặc biệt là giới trẻ, thích những trải nghiệm có tính tương tác. Khi di sản được kể bằng hình ảnh, âm thanh, công nghệ 3D hay thực tế ảo, chuyến tham quan hấp dẫn hơn rất nhiều. Điều đó không chỉ nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch mà còn góp phần tăng khả năng quay trở lại của du khách".

Du khách trải nghiệm bản demo Âm nhạc cồng chiêng bằng kính thực tế ảo 3D do một đơn vị công nghệ giới thiệu tại Bảo tàng Đắk Lắk. (Ảnh: Bảo tàng Đắk Lắk cung cấp)

Chị Nguyễn Thị Mai, du khách đến từ Thái Nguyên, chia sẻ sau khi tham quan một số di tích tại khu vực phía Đông tỉnh: "Trước đây, muốn tìm hiều thông tin điểm đến mình phải đọc tài liệu giới thiệu hoặc nghe thuyết minh trực tiếp. Bây giờ chỉ cần quét mã QR là có thể xem đầy đủ lịch sử, hình ảnh, nghe thuyết minh ngay trên điện thoại. Tôi có cảm giác hiểu nhiều hơn về nơi mình đang đứng và muốn dành thêm thời gian khám phá".

Không chỉ mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách, CĐS còn giúp di sản bước vào trường học, đến gần hơn với thế hệ trẻ. Nếu trước đây việc tìm hiểu lịch sử địa phương chủ yếu thông qua sách giáo khoa thì nay học sinh có thể tiếp cận các tư liệu số, video, hình ảnh 360 độ hay trực tiếp trải nghiệm tại di tích kết hợp nền tảng số. Những bài học vì thế trở nên trực quan và sinh động hơn. Theo ông Võ Hoài Văn, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di tích tỉnh, đây cũng chính là mục tiêu lâu dài của số hóa di sản - không chỉ lưu giữ cho hôm nay mà còn truyền lại cho các thế hệ mai sau bằng ngôn ngữ mà người trẻ dễ tiếp cận nhất.

Có thể thấy, số hóa đang từng bước đưa di sản từ những giá trị được lưu giữ thành nguồn tài nguyên phục vụ phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục quảng bá hình ảnh địa phương…

Để di sản thật sự "sống" cùng cộng đồng

Tuy nhiên, để di sản thật sự "sống" trong đời sống hiện đại vẫn còn nhiều việc phải làm. Qua rà soát tại phường Phú Yên, ngoài Lẫm Phú Lâm và Đình Phú Lễ, phần lớn các di tích vẫn lưu giữ tư liệu dưới dạng bản gốc; nhiều sắc phong chưa được dịch thuật, phiên âm; chưa xây dựng mã QR hay cơ sở dữ liệu số.  Đây cũng là thực trạng chung ở nhiều địa phương trong tỉnh.

Di tích lịch sử Địa điểm lưu niệm Trận chiến đấu phòng ngự chốt buôn Tring năm 1973 (phường Buôn Hồ) được gắn mã QR giúp người dân dễ dàng tra cứu thông tin. Ảnh: T.Hồng

Khó khăn không chỉ nằm ở nguồn kinh phí mà còn ở việc thiếu đội ngũ am hiểu về lịch sử, văn hóa, đồng thời có kiến thức, kỹ năng công nghệ để chuẩn hóa dữ liệu. Bởi số hóa di sản không đơn thuần là chụp ảnh hay quét tài liệu, mà là quá trình xây dựng hệ thống dữ liệu khoa học, chính xác và có khả năng khai thác lâu dài.

Hiện nay, ngành Văn hóa đang đề xuất triển khai dự án "Xây dựng cơ sở dữ liệu di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk" với mục tiêu hình thành kho dữ liệu số thống nhất trên phạm vi toàn tỉnh. Đây sẽ là nền tảng để quản lý, bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị cả di sản văn hóa vật thể và phi vật thể theo hướng hiện đại, đáp ứng yêu cầu của Luật Di sản văn hóa năm 2024 và chương trình CĐS.

Đoàn công tác của UNESCO khảo sát, ghi nhận thực trạng tại Di tích khảo cổ quốc gia Thành An Thổ (xã Tuy An Bắc). Ảnh: T.Hương

Cụ thể, tỉnh sẽ số hóa 177 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng cùng 13 di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu đã được UNESCO và Bộ VHTT&DL ghi danh bằng nhiều loại dữ liệu đa phương tiện như hình ảnh số, video, mô hình 3D, thực tế ảo 360 độ và bản đồ số GIS. Đồng thời, dự án sẽ xây dựng hệ thống phần mềm quản lý di sản trên nền tảng web và thiết bị di động, hình thành cơ sở dữ liệu tập trung có khả năng kết nối, chia sẻ với các nền tảng số và kho dữ liệu dùng chung của tỉnh.

Đáng chú ý, lộ trình CĐS còn hướng tới xây dựng hệ sinh thái du lịch di sản thông minh. Giai đoạn đầu sẽ triển khai hệ thống bán vé điện tử; xây dựng website quảng bá các khu di tích, tích hợp chức năng bán vé trực tuyến; xây dựng mô hình 3D GIS Map cho một điểm di tích. Sau đó sẽ mở rộng bản đồ 3D cho toàn bộ các điểm di tích do Ban Quản lý quản lý, giúp người dân và du khách có thể tìm hiểu, tham quan trực tuyến trước khi đến trải nghiệm thực tế.

Phó Giám đốc Sở VHTT&DL Nguyễn Lê Vũ cho biết: Nếu được triển khai đồng bộ, đây sẽ là nền tảng quan trọng để di sản Đắk Lắk không chỉ được lưu giữ trên môi trường số mà còn trở thành nguồn tài nguyên phục vụ giáo dục, nghiên cứu, truyền thông, quảng bá và phát triển các sản phẩm du lịch thông minh… Khi đó, di sản sẽ không chỉ được bảo tồn cho thế hệ mai sau mà còn thực sự "sống" trong đời sống hôm nay, góp phần tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội và khẳng định bản sắc văn hóa của tỉnh Đắk Lắk.

Tuyết Hương – Thúy Hồng