Thế hệ trẻ không hề thờ ơ với văn hóa truyền thống, trái lại, niềm say mê với sử thi, dân ca, thổ cẩm… dường như luôn nằm đâu đó trong trái tim người trẻ mà chỉ cần chạm đúng mạch nguồn thì niềm say mê ấy sẽ bùng cháy.

1. Trong cuộc trò chuyện với các bạn thanh niên phường Buôn Ma Thuột về chủ đề “Sợi chỉ, tiếng chiêng và cánh rừng: Theo dấu văn hóa Êđê”, TS. Trần Hoài (Trưởng Bộ môn Di sản học, Khoa Công nghiệp Văn hóa và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành & Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội) đã đặt câu hỏi về “trữ lượng văn hóa” mà cộng đồng đang nắm giữ, ai đang lưu giữ, ai truyền dạy và di sản đang sống trong đời sống đương đại như thế nào.

Cách đặt vấn đề ấy đã khơi gợi lên những câu chuyện thú vị, cho thấy khi giới trẻ được “chạm”, được tìm hiểu, được đắm chìm trong không gian văn hóa, tình yêu văn hóa truyền thống sẽ được nhen nhóm.

Các thành viên trẻ của đội cồng chiêng buôn Kmrơng Prông biểu diễn văn nghệ Ảnh: Nguyễn Gia

Như câu chuyện của cô gái Êt Niê ở buôn Kbu, xã Hòa Phú. Có cha am hiểu kiến thức văn hóa truyền thống Êđê, bà và mẹ là nghệ nhân dệt thổ cẩm, ngay từ nhỏ chị em Êt đã hấp thụ văn hóa dân tộc mình một cách tự nhiên như hơi thở. Tuổi thơ của bạn gắn với âm thanh của khung cửi mà bà và mẹ dệt vải hằng đêm khi những tiếng “phập phập xạch phập phập” trở thành lời ru đưa chị em Êt vào giấc ngủ. Những âm thanh quen thuộc ấy dẫn đến sự tò mò về cách những sợi dọc, sợi ngang kết thành hoa văn đã nuôi dưỡng ước mơ trở thành nghệ nhân dệt thổ cẩm của Êt.

Càng tìm hiểu về văn hóa của dân tộc mình, Êt càng nhận ra phía sau những điều tưởng chừng quen thuộc là cả tầng sâu ý nghĩa tinh tế. Chẳng hạn, trước đây Êt nghĩ uống rượu cần đơn giản là thưởng thức một thức uống truyền thống nhưng qua những câu chuyện của cha, bạn nhận ra đó là một không gian lễ nghi có trật tự: từ vị trí đặt ché, cách ngồi, thứ tự mời rượu đến người được lựa chọn để đi mời rượu. Có những quy định tưởng nhỏ nhưng phản ánh cả đạo lý và cách ứng xử của cộng đồng. Hay như trong việc học dệt thổ cẩm, giai đoạn đầu mới học dệt rất mệt và khó khăn đến nỗi nhiều phụ nữ trong buôn làng của Êt phải bỏ cuộc. Nhưng lời dạy của mẹ rằng nếu kiên trì vượt qua thử thách trên khung dệt thì sau này có thể chinh phục những khó khăn khác trong cuộc đời đã trở thành động lực để Êt tiếp tục, cô không chỉ trở thành nghệ nhân dệt mà còn tìm cách nghiên cứu, khôi phục kỹ thuật dệt truyền thống của dân tộc mình.

2. Tại chương trình giao lưu về nghệ thuật sân khấu truyền thống do Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk tổ chức, các bạn trẻ không chỉ say mê thưởng thức dân ca quan họ, hò bá trạo, bài chòi, chèo… mà còn đặt ra câu hỏi làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục được giữ gìn và phát huy trong đời sống hôm nay.

Theo NSƯT Vũ Lân, bảo tồn không có nghĩa là cất giữ di sản văn hóa như một hiện vật trong bảo tàng, mà phải làm cho nó tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Ba yếu tố làm nên sức sống của nghệ thuật dân gian truyền thống là tính truyền thống, tính kế thừa và tính sáng tạo; trong đó, tính kế thừa là “mạch sống” bởi nếu không có truyền dạy, lưu truyền và phát triển, những loại hình nghệ thuật ấy sẽ dần mai một. Sáng tạo giúp nghệ thuật truyền thống giữ được sức sống và hòa nhập với cuộc sống đương đại.

Dệt và thêu trang phục truyền thống. Ảnh: Nguyễn Gia

Tuy nhiên, sáng tạo phải dựa trên sự hiểu biết. NSƯT Vũ Lân lưu ý, cần hiểu rõ văn hóa truyền thống trước khi sáng tạo, bởi nếu đi ngược lại những giá trị cốt lõi, sự sáng tạo có thể phản tác dụng. Ông dẫn trường hợp những người dàn dựng tiết mục múa “Đón khách mời rượu” đưa động tác múa chim Grứ vào tiết mục vì thấy đẹp nhưng không hiểu ý nghĩa của hình tượng này. Theo quan niệm của người Êđê, chim Grứ là loài chim huyền thoại chuyên ăn thịt xác chết và hình tượng này chỉ có trong đám tang của người Êđê. Vì vậy, sử dụng động tác múa ấy trong hoàn cảnh khác có thể dẫn đến cách thể hiện trái với giá trị vốn có.

3. Một bạn trẻ bày tỏ băn khoăn rằng làm thế nào để các bạn có thể được “chạm” vào văn hóa truyền thống một cách thật sự, được lắng nghe câu chuyện từ chính các nghệ nhân chứ không chỉ là chiêm ngưỡng các hiện vật trong bảo tàng, xem/nghe thuyết minh và đọc các cuốn sách nghiên cứu. Bạn tin rằng nếu được tạo điều kiện để được tiếp xúc trực tiếp với cuộc sống tại các buôn làng, được nghe già làng kể chuyện, được tận mắt chứng kiến các nghi lễ hay đắm mình trong bầu không khí lễ hội truyền thống sẽ là cách thức tuyệt vời giúp các bạn trẻ không chỉ hiểu hơn mà còn sẵn sàng tham gia vào công cuộc giữ gìn, phát huy và sáng tạo trên nền những giá trị văn hóa ấy.

Nhìn từ thực tiễn cho thấy, thời gian qua, việc giáo dục văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ đã được ngành giáo dục, văn hóa, các tổ chức đoàn thể và nhiều địa phương chú trọng với nhiều hình thức đa dạng. Các nhà trường cũng đã đưa các giá trị văn hóa, di sản, phong tục tập quán của từng vùng miền vào nội dung giảng dạy chính khóa và các buổi hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp theo yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, các nội dung giáo dục về văn hóa dân tộc trong trường học vẫn còn khô cứng, hàn lâm, thiếu hấp dẫn; giới trẻ không có nhiều điều kiện tiếp xúc trực tiếp với các không gian văn hóa các dân tộc như bạn trẻ nói trên phản ánh.

Nghệ nhân dạy nghề dệt thổ cẩm cho thế hệ trẻ. Ảnh: Nguyễn Gia

Bởi vậy, cần phải đổi mới cách thức giáo dục văn hóa cho thế hệ trẻ sao cho sinh động, hấp dẫn hơn; hãy tạo điều kiện cho các bạn trẻ được tiếp xúc trực tiếp, được "chạm", được “thấm đẫm” không gian văn hóa truyền thống các dân tộc. Như PGS. TS Bùi Hoài Sơn (Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội) từng gợi ý: “Thay vì chỉ dạy văn hóa dân tộc dưới dạng lý thuyết trong các môn học khô cứng, hãy để thanh niên được sống trong văn hóa, được chạm vào các giá trị truyền thống bằng hoạt động thực tế: từ trải nghiệm tại di tích, tham gia lễ hội, học với nghệ nhân, đến các cuộc thi sáng tạo văn hóa, làm phim ngắn, kể chuyện di sản trên nền tảng số. Hãy đưa văn hóa ra khỏi sách vở, đưa di sản đến gần hơn với nhịp sống người trẻ”.

Sự hiểu biết và tình yêu văn hóa truyền thống không chỉ khiến người trẻ say mê, giữ gìn mà còn thôi thúc họ kế thừa và sáng tạo để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay. Bởi thế hệ trẻ không chỉ là người tiếp nhận văn hóa mà họ có thể trở thành người ghi chép, kể chuyện, nghiên cứu và cùng cộng đồng vun đắp sức sống cho di sản…

Hồng Hà