Ở những buôn làng Êđê, Ba Na, những tấm vải thổ cẩm không chỉ là nguyên liệu tạo nên trang phục mà còn là những ký ức tộc người được dệt bằng sợi chỉ và sắc màu. Mỗi hoa văn mang theo nhịp thở của núi rừng, lưu giữ bản sắc văn hóa và tâm hồn của cộng đồng qua bao thế hệ.

Từ khung cửi đơn sơ bên mái nhà dài, qua đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ, từng sợi chỉ được đan cài thành những hoa văn giàu tính biểu tượng. Không cầu kỳ, họa tiết thổ cẩm của đồng bào Êđê, Ba Na mang vẻ đẹp khỏe khoắn, mạch lạc với các đường nét đối xứng, phản ánh nhịp sống gắn bó với núi rừng.

Trên nền vải đen chàm đặc trưng, sắc đỏ, trắng và vàng nổi bật như ánh lửa giữa đêm hội cồng chiêng. Những đường kẻ, hình thoi, tam giác hay nét gấp khúc gợi hình ảnh núi đồi, dòng suối, nương rẫy và khát vọng vươn lên trong cuộc sống. Mỗi gam màu đều mang một ý nghĩa riêng: màu đen tượng trưng cho đất cao nguyên màu mỡ; màu đỏ tượng trưng cho sức sống và ngọn lửa cộng đồng; màu trắng thể hiện sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Phụ nữ tranh tài tại hội thi dệt thổ cẩm ở xã Suối Trai.

Mỗi dân tộc lại có cách tạo hình riêng. Thổ cẩm Ba Na nổi bật với những mảng hoa văn hình học lớn, sắc nét và gam đỏ mạnh mẽ. Trong khi đó, thổ cẩm Êđê thiên về sự giản dị, tinh tế với những đường viền thanh mảnh trên nền đen, gợi vẻ trầm lắng của núi rừng. Dẫu khác nhau về đường nét và bố cục, các hoa văn đều gặp nhau ở tình yêu thiên nhiên, buôn làng và cuộc sống cộng đồng.

Không chỉ là trang phục, thổ cẩm còn gắn với phong tục và đời sống tinh thần của đồng bào. Để hoàn thành một tấm vải, người phụ nữ phải trải qua nhiều công đoạn từ xe sợi, nhuộm màu bằng nguyên liệu tự nhiên đến dệt hoa văn. Trong nhiều buôn làng, cô gái dệt giỏi luôn được xem là người cần cù, khéo léo; những tấm váy cưới, khăn choàng hay áo lễ được chuẩn bị từ sớm như một cách trao truyền truyền thống cho thế hệ sau.

Ngày nay, thổ cẩm không còn bó hẹp trong các lễ hội hay nghi lễ truyền thống. Nhiều nghệ nhân đã đưa hoa văn dân tộc vào túi xách, khăn quàng, áo dài, phụ kiện và các sản phẩm lưu niệm, giúp giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục đồng hành với đời sống hiện đại. Mỗi sản phẩm dệt thủ công không chỉ là một món đồ lưu niệm mà còn mang theo câu chuyện về con người, buôn làng và vùng cao nguyên Đắk Lắk.

Tuy vậy, nghề dệt thổ cẩm vẫn đối mặt với không ít khó khăn khi lớp trẻ ngày càng ít gắn bó với khung cửi, còn trang phục hiện đại dần thay thế trang phục truyền thống trong đời sống hằng ngày. Vì thế, gìn giữ nghề dệt cũng chính là gìn giữ một phần ký ức văn hóa của các buôn làng. Đó cũng là lý do mà nghệ nhân H'Lua (ở buôn Thống Nhất, xã Suối Trai) và nhiều nghệ nhân Êđê, Ba Na khác vẫn ngày ngày cần mẫn bên khung cửi, gìn giữ từng đường dệt như gìn giữ ký ức của buôn làng và gửi gắm niềm mong mỏi lớp trẻ sẽ tiếp tục nối nghề của cha ông.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ka Sô Liễng (ở buôn Kiến Thiết, xã Suối Trai) bày tỏ: “Giữa nhịp sống hiện đại, những sắc thổ cẩm vẫn âm thầm tồn tại như một dòng chảy bền bỉ của văn hóa buôn làng. Chừng nào còn tiếng thoi đưa bên mái nhà dài, còn những người phụ nữ cần mẫn dệt hoa văn bằng tình yêu quê xứ thì hồn cốt văn hóa ấy vẫn hiện diện trên từng sợi chỉ, từng tấm áo mang sắc màu thổ cẩm”.

Hoàng Hà Thế