Ngày 18/3/1975, trên mặt trận Tây Nguyên, thị xã Cheo Reo (Gia Lai) được giải phóng. Ngay sau đó, Trung đoàn 64 được Bộ Tư lệnh Sư đoàn 320 giao nhiệm vụ nhanh chóng tổ chức lực lượng truy kích địch, tấn công giải phóng quận lỵ Củng Sơn.

Củng Sơn là một quận lỵ lớn của địch ở tỉnh Phú Yên (nay là Đắk Lắk), cách thị xã Tuy Hòa 40km về phía tây, có diện tích khoảng 4 km², xung quanh địa hình trống trải chủ yếu là ruộng lúa, nương rẫy hoa màu và các ấp chiến lược. Phía Đông Nam của Củng Sơn có điểm cao 180 (Hòn Một) có giá trị khống chế toàn bộ khu vực quận lỵ.

Do đường 7b đoạn chạy qua phía bắc quận lỵ (cách 3,5 km) mặt đường rất xấu không thể sử dụng được nên quân ngụy quyết định không chạy theo đường 7b mà chạy theo đường 5 (đường 29 bây giờ) xuống Phú Lâm rồi ra Quốc lộ 1 về Tuy Hòa. Song, trở ngại lớn cho chúng khi đi theo đường 5 là phải qua sông Ba rộng lớn.

Để ngăn chặn cuộc rút chạy của địch, từ ngày 19/3, Tỉnh đội Phú Yên chỉ đạo cho công binh đánh sập cầu Sơn Hòa (cầu sông Ba) khiến lực lượng địch từ Phú Bổn chạy về Tuy Hòa không đi được, phải ở lại Củng Sơn chờ công binh sửa chữa cầu. Số xe pháo các loại của chúng nằm lại ở đây rất lớn, tới hơn 1.000 xe. Tại Củng Sơn, lực lượng địch lúc này có: Liên đoàn 6 biệt động quân, Tiểu đoàn 237 bảo an và tàn quân của các liên đoàn biệt động quân khác khoảng 6.000 tên, Thiết đoàn 19 thiết giáp (40 xe tăng, xe thiết giáp), 10 khẩu pháo lớn 105 và 155 ly.

Bị quân và dân tỉnh Phú Yên chặn đánh trên đường số 5, hàng trăm xe quân sự của ngụy quân ùn tắc trên đường số 7. Ảnh tư liệu

Để bảo vệ đoàn quân địch đang nằm lại tại Củng Sơn, Bộ Chỉ huy tiền phương Quân đoàn 2 ngụy quyết định giao cho Liên đoàn trưởng Liên đoàn 6 biệt động quân Trương Khánh làm Tổng chỉ huy. Lợi dụng đồn bốt, công sự, sân bay và địa hình ở Củng Sơn, địch bố trí thành 3 khu vực phòng thủ: Khu Đông Nam có Sở Chỉ huy Liên đoàn 6 biệt động quân, Thiết đoàn 19 thiết giáp, 1 tiểu đoàn bộ binh, 6 khẩu pháo 105 ly; ở khu vực Hòn Ngang và đồi Không Tên có Tiểu đoàn 34 biệt động quân và 1 tiểu đoàn bảo an; khu vực còn lại do Tiểu đoàn 35 biệt động quân và một khẩu đội 2 pháo 105 chốt giữ.

Để tiêu diệt cụm quân địch đang co cụm lại ở Củng Sơn, Bộ Tư lệnh Sư đoàn 320 quyết định sử dụng Trung đoàn 64 và Tiểu đoàn 96 bộ đội Phú Yên kết hợp với 4 xe thiết giáp K63 của Đại đội Thiết giáp 6 tấn công Củng Sơn. Nhận định: mặc dù quân địch ở Củng Sơn rất đông nhưng do tâm lý thua trận tháo chạy, tinh thần chiến đấu yếu kém nên Bộ Tư lệnh Sư đoàn 320 quyết định tổ chức tấn công ngay.

Vào 13 giờ ngày 24/3, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 64 Phạm Quang Bào ra lệnh nổ súng. Pháo binh Sư đoàn, cối 120 ly, cối 82 ly lập tức bắn dữ dội vào các mục tiêu của địch trong thị trấn Củng Sơn, gây thiệt hại lớn cho địch, rất nhiều xe quân sự bị bắn cháy, nhiều binh lính địch bị tiêu diệt. Bị quân ta tấn công dữ dội, địch hoảng loạn bỏ chạy theo đường số 5 về phía cầu sông Ba. Do cầu phao sông Ba đã bị bộ đội ta đánh sập nên xe địch ùn lại cả ở khu vực đầu cầu, Tiểu đoàn 96 bộ đội Phú Yên phục sẵn ở đây dùng hỏa lực bắn cháy nhiều xe địch khiến giao thông tắc nghẽn, con đường thoát thân duy nhất của địch đã bị chặt đứt.

Trên hướng chốt chặn của Tiểu đoàn 8 ở phía Đông Nam quận lỵ Củng Sơn, hai đại đội 7 (chặn đầu) và 5 (khóa đuôi) kịp thời nổ súng đánh vào đoàn xe đi đầu của địch, diệt 2 xe kéo pháo 105 mm, sau đó diệt thêm 2 chiếc xe tăng M41. Bị ta tấn công mạnh, xe tăng và bộ binh địch rút về co cụm ở phía Đông Bắc Hòn Một. Trung đoàn trưởng Phạm Quang Bào lệnh cho Tiểu đoàn 8 tiến công địch ở Hòn Một. Đại đội 5 và 7 của Tiểu đoàn 8 đang triển khai đội hình tấn công thì bị xe tăng và máy bay trực thăng vũ trang địch tấn công làm một số chiến sĩ thương vong. Lúc 14 giờ 20 phút, Trung đoàn phó Lê Đình Hược trực tiếp tổ chức cho các đại đội 5, 7 (Tiểu đoàn 8) và Đại đội 2 (Tiểu đoàn 96 - bộ đội địa phương Phú Yên) tiến công Hòn Một lần thứ hai. Sau khi dùng hỏa lực bắn dồn dập vào Hòn Một, bộ binh ta từ hai hướng đồng loạt xung phong. Bị đánh mạnh, địch chống cự yếu ớt rồi tháo chạy, một số xin hàng. Sau 20 phút tấn công, ta đã làm chủ hoàn toàn Hòn Một.

Di tích lịch sử Chiến thắng đường số 5 tại huyện Tây Hòa, Phú Yên (cũ), nay là tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: ND

Ở hướng tiến công chủ yếu phía Tây, Tiểu đoàn 7 có 4 xe K63 tăng cường xuất kích lúc 13 giờ 5 phút đánh thẳng theo đường số 5 vào khu quận lỵ. Trong lúc tiến công, hai xe K63 của ta bị trúng mìn, đứt xích. Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 7 quyết định cho tất cả bộ binh xuống xe vận động tiến công. Mặc dù bị địch dùng hỏa lực ngăn chặn nhưng bộ đội ta vẫn dũng mãnh tấn công, tiêu diệt nhiều ổ đề kháng của địch, bắn cháy một số xe quân sự. Đến 15 giờ 45 phút, Tiểu đoàn 7 làm chủ khu Tịnh Sơn, sau đó phát triển tấn công đánh vào khu đồn và khu quận lỵ.

Trên hướng tiến công thứ yếu phía Bắc, Tiểu đoàn 9 xuất kích lúc 13 giờ 10 phút. Đại đội 10 đi đầu đội hình hành tiến nhanh chóng đột phá qua Hòn Ngang rồi đánh thẳng vào khu đồn và khu sân bay. Địch cho máy bay đánh vào đội hình tiến công của tiểu đoàn nhưng bị lực lượng phòng không của ta đánh chặn quyết liệt, bắn rơi một máy bay trực thăng HU1A.

Đến 16 giờ, ta nắm được tin Bộ Chỉ huy tiền phương Quân đoàn 2 địch ra lệnh cho thuộc cấp ở Củng Sơn phá hết xe pháo và tháo chạy. Nhận định đây là thời cơ thuận lợi, Trung đoàn trưởng Phạm Quang Bào lệnh cho cả bốn tiểu đoàn nhanh chóng đột phá đánh chiếm dứt điểm các mục tiêu còn lại trong thị trấn như khu đồn, sân bay và quận ly.

Đến sáng 25/3/1975, thị trấn Củng Sơn được hoàn toàn giải phóng. Trong hai ngày tiến công,Trung đoàn 64 và lực lượng tăng cường cùng bộ đội địa phương đã diệt 241 tên địch, bắt 483 tên (có 102 sĩ quan), bắn cháy và phá hủy nhiều xe cộ, súng đạn các loại. Cả một đoàn quân địch rất đông cùng hàng nghìn xe, pháo nhưng chỉ có 11 xe M113 và một bộ phận của Liên đoàn 6 biệt động quân chạy thoát về thị xã Tuy Hòa.

Với chiến thắng Củng Sơn, Trung đoàn 64 và bộ đội địa phương Phú Yên đã giáng một đòn mạnh vào cuộc rút chạy của Quân đoàn 2 ngụy, kết thúc cuộc truy đuổi "ngoạn mục" nhất trong lịch sử chiến tranh chống Mỹ của nhân dân Việt Nam.

Nguyễn Đình Thi

Cựu chiến binh Quân đoàn 34