Sáng 9/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Đóng góp ý kiến vào dự thảo luật, các đại biểu thuộc Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk đã đưa ra những góc nhìn sâu sắc về kiến trúc pháp lý trong thời đại trí tuệ nhân tạo, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu siết chặt kỷ cương trong quản lý hoạt động xuất bản.

Chuyển đổi tư duy quản lý xuất bản trong thời đại trí tuệ nhân tạo

Thảo luận về dự thảo luật, đại biểu Bế Trung Anh, Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) tán thành đối với việc sửa đổi Luật Xuất bản, đặc biệt đánh giá cao việc nâng tầm xuất bản thành "hạ tầng tri thức của quốc gia" và "góp phần thúc đẩy học tập suốt đời" tại Điều 3. Đại biểu nhận định bước nhảy về triết lý luật này rất quan trọng, đòi hỏi các thiết chế đi kèm phải đủ sức thực hiện.

Đại biểu Bế Trung Anh, Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) phát biểu thảo luận tại hội trường. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh cung cấp

Đặt vấn đề từ sự thay đổi bối cảnh, đại biểu Bế Trung Anh phân tích, ở thời đại truyền thống, câu hỏi lớn là ai được xuất bản, xuất bản cái gì và kiểm soát phát hành ra sao; khi Internet phát triển, câu hỏi trở thành làm sao đưa tri thức đến người đọc nhanh hơn, rộng hơn.

Hiện nay, trong xã hội dữ liệu và sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), câu hỏi đã nâng lên tầm cao mới là làm thế nào để xác định tri thức đáng tin cậy giữa biển nội dung khổng lồ, đồng thời giúp trí tuệ của hàng triệu người dân có con đường hợp pháp, thuận lợi, có trách nhiệm đi vào kho tri thức chung.

Đại biểu nêu rõ: Nếu câu hỏi của thời đại đã thay đổi thì kiến trúc của luật cũng cần phải thay đổi tương ứng. Chúng ta có Nghị quyết 57 xác định thể chế phải đi trước một bước, người dân - doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể của nguồn lực, nhà khoa học là nhân tố then chốt, và đặc biệt là loại bỏ cái tư duy "không quản được thì cấm". Riêng đối với xuất bản, Chỉ thị 04 của Ban Bí thư còn đặt một yêu cầu trực tiếp mạnh hơn nữa, đó là: "Xuất bản phải bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia".

Từ đó, đại biểu Bế Trung Anh đề nghị 3 chuyển đổi:

Thứ nhất, chuyển từ quản lý một "giấy xuất bản phẩm" sang quản trị vòng đời và độ tin cậy của một "sản phẩm tri thức". Dự thảo đã đề cập đến AI ở Điều 7, và đây là một bước tiến. Và theo đại biểu, nếu chỉ coi AI là một công nghệ được ứng dụng trong hoạt động xuất bản thì chưa đủ. AI đang làm thay đổi quá trình hình thành và xuất bản phẩm, chưa kể là các định nghĩa của xuất bản đã được thay đổi. Một nhà khoa học, một bác sĩ, một kỹ sư, một giáo viên hay là một nghệ nhân người dân tộc thiểu số có tri thức bản địa thì họ hoàn toàn có thể sử dụng AI để hệ thống hóa kinh nghiệm, xây dựng bản thảo, hiệu đính, dịch thuật, tạo âm thanh, hình ảnh và phổ biến sản phẩm với chi phí rất là thấp.

Đại biểu tham dự phiên làm việc. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh cung cấp

Vì vậy, đại biểu đề nghị đến Điều 4 và nhóm quy định về xuất bản điện tử cần nhận diện rõ hơn sản phẩm xuất bản số, nội dung có AI tham gia, phiên bản nguồn gốc và khả năng truy xuất trách nhiệm của con người đối với sản phẩm cuối cùng. AI có thể hỗ trợ sáng tạo nhưng không thể là nơi chuyển giao trách nhiệm pháp lý. Trong thời đại AI thì xã hội có thể không còn thiếu nội dung, nhưng mà thứ ngày càng khan hiếm chính là những tri thức đáng tin cậy. Và vì vậy, đây trở thành một chức năng quan trọng của Luật Xuất bản.

Thứ hai, cần biến khái niệm "hạ tầng tri thức quốc gia" ở Điều 3 trở thành một thiết chế thực sự vận hành được. Mỗi nhà khoa học, một chuyên gia, giáo viên, nghệ nhân hay người lao động có kinh nghiệm đều có thể là một khối tri thức. Một xã hội học tập không chỉ cần đưa tri thức từ kho sách hay thư viện đến họ, mà xã hội ấy còn phải có khả năng học được ngược trở lại từ chính những con người của xã hội.

Đại biểu đề nghị luật nên đặt nền móng cho một hạ tầng xuất bản, trong đó sản phẩm tri thức có mã định danh, metadata chuẩn, lưu trữ điện tử, truy xuất nguồn gốc và phiên bản, có khả năng kết nối phù hợp giữa nhà xuất bản với thư viện, trường đại học, viện nghiên cứu, các nền tảng số và chủ thể tạo lập tri thức. Và đây cũng chính là cách biến yêu cầu của Chỉ thị 04 trở về với cơ sở dữ liệu xuất bản, AI và dữ liệu lớn; và mô hình xuất bản số trở thành một cấu trúc pháp lý thay vì chỉ là một chính sách khuyến khích.

Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk tại phiên làm việc. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh cung cấp

Thứ ba, cần nhìn nhận lại chủ thể của hệ sinh thái xuất bản. Điều này là một hệ quả tất yếu khi thực hiện Điều 3 của dự luật: "Xuất bản là hạ tầng tri thức quốc gia".

Đại biểu Bế Trung Anh nhấn mạnh, câu chuyện này không đơn giản là chúng ta cho phép cá nhân tự xuất bản hay không. Về mặt công nghệ thì khả năng ấy đã tồn tại. AI và nền tảng số đang chuyển rất nhiều năng lực trước đây mà chỉ một tổ chức xuất bản mới có thể làm được - đó là biên tập, dịch thuật, thiết kế, xuất bản, phân phối - về phía các cá nhân. Công nghệ đã trả lời câu hỏi cá nhân có khả năng xuất bản hay không, và luật pháp phải trả lời một câu hỏi khác là: Đưa khả năng ấy vào một trật tự trách nhiệm như thế nào? Vì vậy, tại Điều 12 và Điều 23, các quy định có liên quan, đại biểu đề nghị nghiên cứu công nhận các cá nhân là một chủ thể trong hệ sinh thái xuất bản…

Tăng cường thanh tra, kiểm tra trong lĩnh vực xuất bản

Đồng tình với tính cấp thiết của việc sửa đổi luật, đại biểu Nguyễn Thái Học, Phó Bí thư Đảng ủy MTTQ, các đoàn thể Trung ương (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) đánh giá dự thảo luật được chuẩn bị nghiêm túc, trách nhiệm.

Góp ý cụ thể vào các điều khoản, liên quan đến vị trí, mục đích và nguyên tắc của hoạt động xuất bản được quy định tại Khoản 3, Điều 3 có nội dung "hoạt động xuất bản đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam"; theo đại biểu, ở nước ta tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội được pháp luật điều chỉnh thì đều đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đây là vấn đề tất yếu, hiển nhiên. Do vậy, nếu quy định vào trong luật như ở đây thì tạo ra sự khác biệt với các luật khác. Do vậy, về mặt kỹ thuật lập pháp, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu lại nội dung này.

Đại biểu Nguyễn Thái Học, Phó Bí thư Đảng ủy MTTQ, các đoàn thể Trung ương (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) phát biểu thảo luận. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh cung cấp

Đối với tiêu chuẩn, chức danh của người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu nhà xuất bản tại Khoản 1, Điều 17, đại biểu cho biết quy định trong dự án luật sửa đổi đã lược bỏ người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu "có phẩm chất chính trị, đạo đức tốt".

Đại biểu cho rằng đối với những người lãnh đạo của nhà xuất bản thì phẩm chất chính trị và đạo đức là rất quan trọng; thể hiện tố chất, nhân cách, phẩm chất được trải nghiệm qua thực tiễn mà bằng cấp cũng không thể hiện được. Và trong điều kiện và thực tiễn hiện nay thì người đứng đầu các nhà xuất bản càng phải có phẩm chất chính trị và đạo đức tốt.

Liên quan đến công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, đại biểu cho biết: Ngày 17/3/2026, Ban Bí thư có Chỉ thị số 04 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản. Một trong những nhiệm vụ mà Ban Bí thư nhấn mạnh là tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kịp thời xử lý nghiêm những hành vi vi phạm.

Mặc dù trong 54 điều của dự thảo luật có đề cập đến hoạt động thanh tra, kiểm tra, tuy nhiên chưa đủ mạnh, chưa đủ tính răn đe đối với những sai phạm; trong khi nguyên nhân chính dẫn đến các vi phạm pháp luật xuất bản thời gian qua đều bắt nguồn từ việc buông lỏng công tác thanh tra, kiểm tra.

Do vậy, đại biểu đề nghị cần phải soát xét lại, và cần thiết thì nên có một điều luật riêng nói về công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm…

Trong phiên làm việc buổi sáng cùng ngày, các đại biểu thảo luận tại hội trường về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng.

Lan Anh