Nếu quy tập hài cốt liệt sĩ là hành trình đưa người lính trở về với đất mẹ, thì dữ liệu ADN là hành trình đưa các anh trở về với tên tuổi của chính mình. Điều Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ giữ lại hôm nay không chỉ là quy tập những phần hài cốt, mà còn là dữ liệu ADN trước khi thời gian xóa đi cơ hội nhận diện cuối cùng.

Tại Đắk Lắk, quy mô công việc cho thấy tính cấp thiết của nhiệm vụ. Toàn tỉnh có 4.019 phần mộ liệt sĩ thuộc diện cần lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Đầu tháng 8/2026, toàn tỉnh hoàn thành việc lấy mẫu tại 13/33 nghĩa trang liệt sĩ, với 991 phần mộ được khai quật. Tuy nhiên, chỉ thu được 302 mẫu sinh phẩm, trong khi 689 phần mộ không đủ điều kiện lấy mẫu để giám định do hài cốt đã phân hủy theo thời gian.

Đồng chí Cao Thị Hòa An, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo tổ chức thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cùng đoàn công tác tặng quà, thăm hỏi lực lượng làm nhiệm vụ tại Nghĩa trang liệt sĩ Tuy An. Ảnh: Nhật Huy.

Đằng sau những con số là quá trình chuẩn bị hồ sơ, khảo sát hiện trạng, huy động nhân lực và phối hợp giữa các ngành, chính quyền địa phương cùng đơn vị chuyên môn về ADN. Mỗi phần mộ đều phải thực hiện đúng quy trình, bảo đảm sự tôn nghiêm, chính xác và an toàn trong quá trình lấy mẫu. Điều đáng trân trọng là sự dốc sức trong hành trình tìm lại danh tính cho những người đã hiến dâng tuổi xuân và cuộc đời vì độc lập, tự do của dân tộc.

Tuy nhiên, thông tin trên cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm. Trở lực lớn nhất của hành trình xác định danh tính liệt sĩ, bên cạnh khoảng cách địa lý, địa hình, thiếu thông tin, nhân chứng, còn là một yếu tố không thể đảo ngược - thời gian. Thời gian vẫn âm thầm xóa đi những dấu vết cuối cùng còn lưu lại trong lòng đất. Mỗi ngày trôi qua, cơ hội thu nhận sinh phẩm đủ điều kiện lại ít đi. Và khi dữ liệu không còn, khoa học cũng không còn cơ sở để đối sánh, dù công nghệ có hiện đại đến đâu.

Bởi vậy, cuộc chạy đua hôm nay không chỉ nhằm hoàn thành tiến độ của một chiến dịch, mà thực chất là cuộc chạy đua để giữ lại những chứng cứ cuối cùng mà khoa học còn có thể khai mở. Ở góc nhìn này, lấy mẫu sinh phẩm không đơn thuần là một công đoạn kỹ thuật trong quy trình giám định ADN. Đó là quá trình tạo lập và lưu giữ dữ liệu để phục vụ việc xác định danh tính trong hiện tại và cả tương lai.

Các lực lượng tổ chức lấy mẫu sinh phẩm để xét nghiệm ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Quỳnh Anh

Thực tế, nhiều mẫu ADN chưa thể cho kết quả ngay, nhưng điều đó không đồng nghĩa dữ liệu mất đi giá trị. Ngược lại, khi cơ sở dữ liệu tiếp tục được bổ sung, chính những mẫu được lưu giữ hôm nay có thể trở thành chìa khóa cho những cuộc đối sánh nhiều năm sau. Giá trị của mỗi mẫu sinh phẩm không nằm ở bản thân mẫu vật, mà ở khả năng kết nối với hàng nghìn mẫu dữ liệu khác để tạo nên cơ sở đối sánh chính xác hơn theo thời gian.

Đó cũng là điểm đáng chú ý trong việc ứng dụng khoa học vào thực hiện chính sách người có công. Cùng với việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào hồ sơ, sơ đồ quy tập, di vật, nhân chứng và ký ức, dữ liệu ADN đang bổ sung một cơ sở khoa học quan trọng cho quá trình ấy. Điều này phản ánh xu hướng ứng dụng dữ liệu và thành tựu khoa học - công nghệ giúp nâng cao độ chính xác, mở rộng khả năng xác định danh tính.

Từng là chiến trường ác liệt và hiện quy tập nhiều hài cốt liệt sĩ, mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận ở Đắk Lắk không chỉ mang ý nghĩa đối với một phần mộ cụ thể. Đó có thể là cơ hội để một gia đình ở bất cứ nơi nào trên đất nước tìm lại người thân. Đó là hy vọng của những người mẹ đã đi hết cuộc đời vẫn mong biết nơi con mình yên nghỉ; là niềm mong mỏi của những người con sinh ra khi cha đã hi sinh. Cũng là ước nguyện của những người luôn mang theo ký ức về những người đã nằm lại, đau đáu lời hứa sẽ đưa đồng đội trở về với tên tuổi của mình.

Và, khi một danh tính được xác lập, điều được trả lại không chỉ là thông tin trên bia mộ, mà còn là quê hương, gia đình và một phần lịch sử được nối lại trọn vẹn.

Lực lượng chức năng lấy mẫu sinh phẩm của bà H Lõ Niê Kđăm, trú buôn Ea Brơ, xã Cư Pơng, là cháu và hiện thờ cúng liệt sĩ Y Ling (Ama Huê), nguyên cán bộ Ban Tổ chức Tỉnh ủy Đắk Lắk, hy sinh ngày 12/12/1966, để xét nghiệm ADN. Ảnh: Văn Đồng.

Để hành trình ấy đạt hiệu quả cao hơn, bên cạnh việc lấy mẫu từ các phần mộ, sự tham gia của thân nhân liệt sĩ trong việc cung cấp mẫu ADN đối chứng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chỉ khi dữ liệu từ hài cốt và dữ liệu từ thân nhân liệt sĩ được kết nối đầy đủ, khả năng đối sánh mới được mở rộng, qua đó nâng cao cơ hội xác định đúng danh tính người đã hy sinh.

Chiến tranh đã kết thúc từ lâu, nhưng trách nhiệm với những người đã hi sinh chưa bao giờ có điểm dừng. Đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” được thể hiện bằng những tượng đài, nghĩa trang, những hoạt động tri ân… hôm nay được tiếp nối bằng việc tạo lập và kết nối dữ liệu khoa học, góp phần mở thêm cơ hội để thời gian không xóa đi khả năng nhận diện danh tính.

Đó cũng là cách thế hệ hôm nay tri ân các Anh hùng liệt sĩ và gia đình bằng tri thức, công nghệ và trách nhiệm.

Minh Khuê