Ở các làng biển phía Đông của tỉnh, vào mùa Lễ hội Cầu ngư, người dân thường hát bài chòi và hò bả trạo. Đây là hai di sản văn hóa truyền thống tiêu biểu của vùng biển miền Trung nói chung, của người xứ Nẫu (Phú Yên, Bình Định cũ) nói riêng. Ngày nay, để các loại hình văn hóa này sống mãi trong đời sống tinh thần, những nghệ nhân dân gian hàng ngày vẫn miệt mài trao truyền cho thế hệ sau thông qua các lớp học, các câu lạc bộ.

Chỉnh từng câu, từng nhịp

Em Trương Anh Khôi ở thôn Mỹ Quang Bắc, xã Tuy An Nam, là một trong 20 em nhỏ đang theo học hò bả trạo tại Câu lạc bộ (CLB) Hò bả trạo, dân ca bài chòi xã Tuy An Nam. Sinh ra trong gia đình có cha mẹ đều làm nghề biển, từ nhỏ, mỗi mùa lễ hội, Khôi thường theo người lớn đến đình làng xem hát. Những làn điệu ngân nga, tiếng gõ nhịp và động tác múa chèo khỏe khoắn dần trở nên thân thuộc, khơi lên trong em niềm yêu thích đối với loại hình diễn xướng truyền thống của quê hương.

Khi lớn hơn, Khôi tham gia CLB và trực tiếp học hát, học múa dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Từ cách hô từng câu, giữ nhịp đến từng động tác chèo, các em đều được chỉ dẫn kỹ lưỡng để phối hợp nhịp nhàng.

Nghệ nhân ưu tú Tuấn Minh, Chủ nhiệm CLB này cho biết, các em còn nhỏ nên thuộc rất nhanh các làn điệu, động tác. Để giúp các em nắm bắt linh hồn từng câu hát, trong quá trình hướng dẫn, không chỉ dạy các em từng câu hò, nhịp chèo, động tác múa mà người nghệ nhân còn giải thích về nguồn gốc, ý nghĩa gắn với tín ngưỡng thờ cá ông và đời sống của ngư dân miền biển. Qua đó giúp các em hiểu rằng mỗi câu hò, nhịp chèo đều gửi gắm ước vọng về những chuyến biển bình an, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no.

Thành viên Câu lạc bộ Bài chòi Phú Yên trong một buổi tập.

Không chỉ lớp trẻ, ngay cả các nghệ nhân, những người sáng tác và truyền dạy bài chòi, hò bả trạo cũng không ngừng làm mới di sản. Họ miệt mài chỉnh từng câu chữ, nắn từng nhịp điệu, để mỗi lời ca khi vang lên vừa có sức sống mới, gần gũi với đời sống hôm nay, vừa giữ được âm sắc, tinh thần đặc trưng của văn hóa xứ Nẫu.

Để di sản tiếp nối

Không chỉ trực tiếp truyền dạy cho thế hệ trẻ, các nghệ nhân còn nỗ lực sưu tầm, lưu giữ những tư liệu cổ, phục dựng, phiên âm để làm nền tảng cho việc bảo tồn và trao truyền cho thế hệ tiếp nối.

Nghệ nhân Đoàn Văn Bốn, thành viên Chi hội Sân khấu - Điện ảnh Đông Đắk Lắk cho biết, CLB Hò bả trạo, dân ca bài chòi xã Tuy An Nam sưu tập được một cuốn sách chữ Nôm ghi chép về nghi lễ hát bả trạo của ngư dân miền Trung. Năm 2007, cuốn sách được PGS.TS Đỗ Thị Hảo (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) phiên âm ra chữ quốc ngữ. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa quan trọng, giúp những người sáng tác, truyền dạy và thế hệ sau học hát bả trạo hiểu sâu hơn về nguồn gốc, nội dung cũng như giá trị của loại hình diễn xướng dân gian truyền thống này.

Nghệ nhân ưu tú Tuấn Minh và nghệ nhân Đoàn Văn Bốn đối chiếu lời hò bả trạo bằng chữ quốc ngữ với văn bản chữ Nôm.

“Chúng tôi luôn mong muốn lưu giữ và truyền lại cho thế hệ kế cận những tinh túy nhất của văn hóa truyền thống. Khi có tư liệu làm nền tảng, có lớp người tiếp tục học hỏi, thực hành và biểu diễn, di sản sẽ có cơ hội được tiếp nối, không bị mai một theo thời gian”, Nghệ nhân Đoàn Văn Bốn chia sẻ.

Ông Huỳnh Văn Minh (Nghệ nhân ưu tú Tuấn Minh) chia sẻ thêm, hiện không gian thực hành bài chòi và hò bả trạo còn khá hẹp, chủ yếu gắn với các lễ hội và hoạt động văn hóa cộng đồng. Vì vậy, lực lượng tiếp cận, tham gia gìn giữ các loại hình này phần lớn vẫn là những người lớn tuổi trong làng.

Để di sản thực sự đến gần và được thế hệ trẻ tiếp nối, ông Minh cho rằng cần có cách truyền dạy bài bản hơn bằng cách nghiên cứu đưa bài chòi, hò bả trạo vào trường học với giáo trình phù hợp. Khi được học một cách có hệ thống, các em sẽ hiểu rõ hơn nguồn gốc, giá trị và ý nghĩa của từng làn điệu, từng động tác; từ đó hình thành ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.

Bạch Vân