Từ ứng phó tình huống đến chủ động quản trị rủi ro thiên tai

Quản trị rủi ro thiên tai không đơn thuần là tổ chức cứu hộ, cứu nạn nhanh hơn khi thiên tai xảy ra, mà cốt lõi là giảm số người còn sinh sống tại những khu vực nguy hiểm, giảm nguy cơ thương vong, hạn chế thiệt hại về tài sản và sinh kế ngay từ trước khi thiên tai ập đến. Đồng thời, khi thiên tai xuất hiện, phải bảo đảm cảnh báo kịp thời, sơ tán đúng lúc và tổ chức ứng phó an toàn, hiệu quả.

Đối với Đắk Lắk - vùng đất có địa hình đa dạng và tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, yêu cầu chuyển từ "ứng phó tình huống" sang "chủ động quản trị rủi ro" đang trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết.

Các chỉ tiêu bảo đảm an toàn dân sinh

Kết luận số 75-KL/TW, ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã xác định tầm nhìn mới, yêu cầu chuyển dịch căn bản từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro. Cụ thể hóa tinh thần đó, Chương trình hành động số 31-CTr/TU ngày 16/9/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Đắk Lắk đã đưa ra những chỉ tiêu định lượng rất cụ thể đến năm 2030: 70% số hộ dân thuộc khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai phải có nhà ở an toàn; 80% số hộ dân sinh sống ở nơi có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất phải được di dời đến nơi an toàn.

Lực lượng vũ trang và người dân gia cố kè ở thôn Long Thạch - xã Đồng Xuân. Ảnh: Văn Tài

Hai chỉ tiêu này không đơn thuần là những con số kỹ thuật mà là thước đo trực tiếp sự an toàn dân sinh: chỉ tiêu 70% phản ánh yêu cầu bảo đảm an toàn tại chỗ, người dân sống trong vùng thường xuyên chịu tác động của thiên tai phải có nhà ở đủ khả năng chống chịu với bão, lũ, ngập lụt...; chỉ tiêu 80% phản ánh yêu cầu an toàn bằng di dời, những hộ sống tại khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất (nơi mà biện pháp gia cố tại chỗ không thể bảo đảm an toàn) phải được đưa ra khỏi vùng nguy hiểm. Đây là hai phương thức can thiệp khác nhau nhưng cùng hướng tới mục tiêu giảm thiểu tối đa thiệt hại cho người dân.

Xây dựng bản đồ rủi ro thiên tai

Quản trị rủi ro thiên tai trước hết phải bắt đầu từ nhận diện đúng nguy cơ và xác định đầy đủ những đối tượng có thể bị ảnh hưởng. Chương trình hành động số 31-CTr/TU đã đề ra nhiệm vụ xây dựng, cập nhật hệ thống bản đồ rủi ro thiên tai và hệ thống cảnh báo sớm, thời gian hoàn thành trong năm 2027. Đây không phải là một nhiệm vụ kỹ thuật đơn lẻ mà là điều kiện tiên quyết để chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị chủ động. Bởi lẽ, mọi quyết định quản trị thiên tai từ quy hoạch dân cư, đầu tư hạ tầng, xác định ngưỡng cảnh báo, thiết kế tuyến sơ tán đến phân bổ nguồn lực... được triển khai nhanh chóng, kịp thời, chính xác, phù hợp với thực tiễn khi được dựa trên một bản đồ rủi ro thiên tai có đầy đủ cơ sở dữ liệu và được cập nhật thường xuyên. Bản đồ rủi ro thiên tai có thể coi là “trung tâm dữ liệu” giúp chính quyền nhìn thấy trước nơi nào cần ưu tiên, đối tượng nào cần bảo vệ trước và nguồn lực nào cần bố trí trước.

Một bản đồ rủi ro thiên tai tốt không chỉ khoanh vùng những nơi có thể xảy ra thiên tai. Giá trị thực sự của nó nằm ở việc tích hợp các lớp dữ liệu: nơi đó có bao nhiêu hộ dân, bao nhiêu người già, trẻ em, người khuyết tật, khu vực nào có dân cư phân tán, dễ bị cô lập khi mưa lũ, có những công trình hạ tầng nào, tuyến đường sơ tán ra sao và đâu là điểm tránh trú an toàn...

Phát huy hiệu quả sức mạnh "4 tại chỗ"

Phương châm "4 tại chỗ" chỉ phát huy hiệu quả khi chính quyền cấp xã thực sự có năng lực xử lý tình huống ngay từ ban đầu. Đây không phải là yêu cầu mới nhưng trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, năng lực phòng, chống thiên tai của cấp xã phải được xem là khâu quyết định hiệu quả quản trị rủi ro từ cơ sở.

"Chỉ huy tại chỗ" đòi hỏi chính quyền cấp xã, nhất là chủ tịch UBND cấp xã với tư cách Trưởng Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự cấp xã phải nắm chắc địa bàn, chủ động tổ chức lực lượng, triển khai phương án ứng phó và quyết định các biện pháp cấp bách theo thẩm quyền. "Lực lượng tại chỗ" là lực lượng xung kích phòng chống thiên tai ở thôn, buôn, khu phố, phải được tập huấn thường xuyên và nắm chắc địa bàn. Đây là lực lượng nòng cốt tại cơ sở, có mặt sớm nhất khi thiên tai xảy ra. "Phương tiện, vật tư tại chỗ" cần được trang bị phù hợp với đặc thù từng loại hình thiên tai: vùng ngập lụt cần xuồng cứu hộ, áo phao, dây cứu sinh; vùng sạt lở cần thiết bị chiếu sáng, thông tin liên lạc, sơ cứu và máy móc xử lý đất đá... "Hậu cần tại chỗ" phải đảm bảo lương thực, nước sạch, thuốc men cho những khu vực bị cô lập, đây là yếu tố quyết định khả năng sống sót của người dân trong những ngày đầu bị chia cắt.

Lực lượng dân quân thường trực xã Hòa Thịnh sơ tán trẻ em vùng trũng thấp đến nơi an toàn.

Sức mạnh của "4 tại chỗ" không nằm ở từng yếu tố riêng lẻ, mà ở sự kết nối giữa chỉ huy - lực lượng - phương tiện - hậu cần trong một cơ chế vận hành thông suốt từ tỉnh đến thôn, buôn. Khi chính quyền cấp xã được trao đủ thẩm quyền, đủ nguồn lực và đủ cơ chế phối hợp, "4 tại chỗ" sẽ trở thành lá chắn thực sự - không chỉ là phương châm ứng phó mà là nền tảng của quản trị rủi ro thiên tai chủ động, hiệu quả tại cơ sở.

Bài toán nguồn lực và sinh kế sau di dời

Kết luận số 75-KL/TW và Chương trình hành động số 31-CTr/TU đặt ra yêu cầu bảo đảm tỷ lệ chi sự nghiệp bảo vệ môi trường trong tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm tối thiểu 2%. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường nguồn lực cho các nhiệm vụ bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, phòng, chống thiên tai còn đòi hỏi cơ chế bố trí nguồn lực riêng, có trọng tâm, trọng điểm cho công tác phòng ngừa, cảnh báo sớm, xây dựng hạ tầng an toàn, di dời dân cư và khắc phục hậu quả. Vì vậy, cần chủ động lồng ghép các nguồn vốn theo đúng quy định, đồng thời xác định rõ thứ tự ưu tiên đầu tư dựa trên mức độ rủi ro của từng địa bàn.

Việc di dời 80% số hộ dân vùng rủi ro cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất không thể chỉ là câu chuyện xây những ngôi nhà mới. Người dân vùng núi, vùng sâu gắn sinh kế của họ với rừng, với nương rẫy. Di dời người dân đi nơi khác nhưng nếu không có đất sản xuất, không có việc làm, họ sẽ lại quay về nơi nguy hiểm. Do đó, một khu tái định cư an toàn phải đảm bảo đồng bộ: có đất ở, có đất sản xuất hoặc sinh kế thay thế, có nước sạch, điện, trường học, trạm y tế… Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc sắp xếp, bố trí dân cư phải gắn với bảo tồn không gian văn hóa, phong tục, tập quán và các mối liên kết cộng đồng. Người dân cần được tham gia từ khâu lựa chọn địa điểm, xây dựng phương án đến tổ chức thực hiện. Di dời chỉ được coi là thành công khi người dân không chỉ “an cư” mà còn “lạc nghiệp”.

Nguyễn Thanh Tuấn

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy 
 

Ý kiến của bạn