Không gian phát triển của tỉnh Đắk Lắk hôm nay đã thay đổi căn bản, trải dài từ đại ngàn Tây Nguyên đến Biển Đông. Phía Tây có vùng nguyên liệu, rừng, cây công nghiệp, cây ăn quả, chăn nuôi; phía Đông có đồng bằng, thủy sản, cảng biển, công nghiệp, logistics và kinh tế biển.

Sự thay đổi ấy tạo cơ hội để những lợi thế trước đây đứng riêng lẻ có thể bổ sung cho nhau, thuận lợi để kiến tạo Đắk Lắk trở thành trung tâm nông nghiệp công nghệ cao. Tỉnh đã có nhiều “mảnh ghép”; bài toán tiếp theo không chỉ là làm từng mảnh ghép tốt hơn mà phải kết nối chúng thành một hệ thống có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn tổng giá trị của từng phần riêng lẻ. 

Chuỗi giá trị của nông nghiệp công nghệ cao

Với những lợi thế hiện nay, Đắk Lắk có một nền tảng mà không phải địa phương nào cũng có. Nhưng trong kinh tế hiện đại, có nhiều tài nguyên hơn chưa chắc đã tạo ra lợi thế cạnh tranh lớn hơn. Lợi thế chỉ thực sự xuất hiện khi những tài nguyên khác nhau được tổ chức thành một hệ thống có khả năng hỗ trợ lẫn nhau.

Một vùng nguyên liệu lớn sẽ có giá trị khác nếu phía sau nó là công nghiệp chế biến sâu. Công nghiệp chế biến sẽ có năng lực cạnh tranh khác nếu được kết nối với logistics. Logistics sẽ có ý nghĩa khác khi hàng hóa có thể đi nhanh từ cao nguyên ra cảng biển. Và biển cũng có giá trị khác nếu không chỉ được nhìn như nơi khai thác thủy sản, mà còn là cửa ngõ đưa sản phẩm của cả một vùng sản xuất rộng lớn ra thị trường quốc tế.

Ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất cây giống. Ảnh: Minh Thuận

Vì vậy, điểm mới trong bài toán phát triển Đắk Lắk không phải chỉ là có thêm lợi thế, mà còn là khả năng kết nối những lợi thế ấy thành chuỗi giá trị mới. Đó mới là giá trị cộng hưởng của không gian phát triển mới.

Theo số liệu tạm tính 9 tháng năm 2026 của Thống kê tỉnh Đắk Lắk, GRDP toàn tỉnh tăng 8,51%; khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 5,96%. Đáng chú ý hơn, công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 15,42%, còn vận tải, kho bãi tăng 10,47%. Đây chưa phải là những con số đủ để kết luận một chuỗi giá trị mới đã hình thành, nhưng chúng gợi ra một hướng vận động đáng quan tâm: giá trị của nông nghiệp không chỉ được tạo ra trên cánh đồng, trang trại hay vùng nuôi, mà ngày càng cần được tạo thêm ở phía sau sản xuất - trong chế biến, lưu thông, logistics và thị trường. 

Nông nghiệp công nghệ cao không thể chỉ làm cho sản xuất tăng giá trị; nó phải kéo giá trị chạy tiếp từ cánh đồng vào nhà máy, qua logistics và tới thị trường. Đồng thời trong không gian mới, khái niệm nông nghiệp công nghệ cao cũng cần được hiểu rộng hơn. Nó không chỉ là cảm biến trên vườn cà phê hay drone trên cánh đồng. Đó còn là công nghệ sinh học, giống, chăn nuôi thông minh; nuôi trồng thủy sản công nghệ cao; công nghệ bảo quản, chế biến; chuỗi lạnh; truy xuất nguồn gốc; logistics thông minh; dữ liệu lớn và AI trong toàn bộ chuỗi nông - lâm - thủy sản. Nói cách khác, công nghệ cao không nên chỉ xuất hiện ở nơi sản phẩm được tạo ra, mà phải hiện diện trong cả hành trình từ sản xuất đến thị trường.

Bên cạnh đó, nông nghiệp công nghệ cao cuối cùng phải làm tăng năng lực của người sản xuất. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó giúp người trồng cà phê biết lúc nào cần tưới; giúp người trồng sầu riêng biết thị trường yêu cầu tiêu chuẩn gì; giúp người chăn nuôi phát hiện sớm dịch bệnh; người nuôi thủy sản kiểm soát môi trường nước; hợp tác xã truy xuất được nguồn gốc; doanh nghiệp dự báo sản lượng và tổ chức thị trường tốt hơn...

Vì thế, một tiêu chí để đánh giá thành công không nên chỉ là “đã đầu tư bao nhiêu công nghệ”, mà phải là “công nghệ đã làm tăng năng lực của người sản xuất đến đâu”. Điều đó đặc biệt quan trọng với một địa bàn đa dạng về dân cư, sinh kế và điều kiện phát triển như Đắk Lắk. 

Kiến tạo dòng giá trị giữa cao nguyên và biển

Mục tiêu của Đắk Lắk không nên chỉ là sản xuất nhiều hơn, mà phải là giữ lại nhiều giá trị hơn trên mỗi đơn vị sản phẩm. Không gian phát triển mới đem lại cơ hội đặc biệt cho mục tiêu ấy. Phía Tây có thể trở thành vùng nguyên liệu nông nghiệp lớn, nơi khoa học, công nghệ và dữ liệu nâng năng suất, chất lượng sản phẩm. Phía Đông vừa phát triển những chuỗi giá trị riêng về nông nghiệp đồng bằng, thủy sản và kinh tế biển, vừa tạo thêm những năng lực mà toàn tỉnh trước đây còn thiếu: chế biến, logistics, dịch vụ cảng biển và kết nối thị trường.

Các định hướng phát triển của tỉnh hiện cũng ưu tiên cao tốc Phú Yên - Đắk Lắk, nâng cấp Quốc lộ 29, kết nối cảng biển, cảng hàng không, trung tâm logistics; đồng thời nghiên cứu những hạ tầng liên kết mới giữa Buôn Ma Thuột và Tuy Hòa. 

Chế biến sầu riêng cấp đông tại Nhà máy chế biến trái cây xuất khẩu Chánh Thu Đắk Lắk. Ảnh: Minh Thuận

Nếu các kết nối ấy được hình thành đồng bộ, Đắk Lắk có thể làm được điều mà trước đây từng không gian riêng lẻ khó thực hiện: tổ chức một chuỗi nông - lâm - thủy sản tương đối hoàn chỉnh từ vùng nguyên liệu, nghiên cứu, sản xuất, chế biến đến logistics và xuất khẩu trong cùng một không gian phát triển. Khi ấy, biển không chỉ là điểm cuối của một tuyến vận tải mà trở thành một bộ phận của hệ sinh thái nông nghiệp.

Và cao nguyên cũng không chỉ là nơi cung cấp nguyên liệu cho phía Đông. Tri thức, công nghệ, vốn, thị trường và dịch vụ từ phía Đông có thể chuyển động theo chiều ngược lại, làm tăng giá trị cho vùng sản xuất phía Tây. Đó phải là một dòng giá trị hai chiều, chứ không phải một con đường đơn tuyến chở nông sản ra biển.

Nếu nhìn theo cách ấy, câu hỏi chính sách cũng phải thay đổi: Đắk Lắk cần kiến tạo hệ sinh thái nào để các chủ thể có thể tìm thấy nhau và cùng tạo ra giá trị?

Một hệ sinh thái như vậy phải kết nối Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp - hợp tác xã - người sản xuất - tổ chức tài chính - logistics - thị trường. Nhà nước không làm thay thị trường và doanh nghiệp nhưng phải kiến tạo những điều kiện mà từng doanh nghiệp riêng lẻ không thể tự tạo ra: quy hoạch không gian sản xuất; đầu tư hạ tầng chiến lược; xây dựng dữ liệu dùng chung; thiết lập tiêu chuẩn; tạo môi trường kinh doanh minh bạch; kết nối nghiên cứu với thị trường; và thiết kế cơ chế phân bổ rủi ro hợp lý giữa các chủ thể.

Chuyển đổi số - Phương thức vận hành tất yếu 

Nếu Đắk Lắk đặt mục tiêu trở thành trung tâm nông nghiệp công nghệ cao, thì chuyển đổi số không còn là một lựa chọn, mà là một tất yếu của chính mô hình phát triển này.

Giá trị sâu hơn của chuyển đổi số là thay đổi phương thức quản trị: từ quản lý từng thủ tục sang quản trị cả chuỗi giá trị; từ dữ liệu phân tán sang dòng chảy dữ liệu kết nối; từ phản ứng sau sự việc sang dự báo và phòng ngừa; từ quyết định dựa chủ yếu vào báo cáo định kỳ sang quyết định ngày càng dựa trên dữ liệu.

Khi dữ liệu về đất, nước, khí hậu, vùng trồng, vùng nuôi, sản lượng, thị trường, chế biến và logistics được kết nối, người sản xuất quyết định tốt hơn; doanh nghiệp nhìn thấy rõ hơn cơ hội và rủi ro; chính quyền có thể nhận diện sớm vấn đề để điều hành chủ động hơn.

Thực tế Đắk Lắk đã bắt đầu đi theo hướng này. Tháng 8/2026, tỉnh triển khai cao điểm “30 ngày đêm” số hóa, chuẩn hóa và kết nối dữ liệu mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói tại 72 xã, phường trọng điểm; ưu tiên 280 mã số vùng trồng với khoảng 7.500 ha và 42 cơ sở đóng gói đủ điều kiện xuất khẩu. Điều đáng chú ý không chỉ là dữ liệu được đưa lên nền tảng số, mà là dữ liệu ấy được kết nối với quản lý, truy xuất nguồn gốc và hoạt động xuất khẩu. 

Đó là một ví dụ cụ thể cho thấy chuyển đổi số chỉ có giá trị khi dữ liệu dẫn tới một cách quản trị mới. Nếu chỉ đưa công nghệ mới vào cách quản trị cũ, chúng ta có thể tạo ra những điểm sản xuất hiện đại nhưng rời rạc. Chỉ khi công nghệ, dữ liệu và quản trị cùng thay đổi, những điểm ấy mới kết nối thành một hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao thực sự.

Vì vậy, bước chuyển quan trọng của Đắk Lắk không chỉ là từ công nghệ thấp sang công nghệ cao, mà còn từ sản xuất đơn lẻ sang chuỗi giá trị; từ những lợi thế đứng cạnh nhau sang một không gian phát triển kết nối; và từ quản lý từng phần sang một phương thức quản trị có khả năng nhìn thấy và kiến tạo toàn hệ thống.

PGS.TS Bế Trung Anh

ĐBQH tỉnh Đắk Lắk