Trong suốt chiều dài lịch sử, có những công trình đã trở thành nơi lưu giữ ký ức cho cả một vùng đất. Đập Đồng Cam (xã Phú Hòa 1) là một công trình như thế.

Đây là nơi dòng sông Ba được thuần hóa, nơi mồ hôi, máu và ý chí con người hòa vào đá núi, để tạo nên mạch sống bền bỉ cho đồng bằng Tuy Hòa suốt gần một thế kỷ qua.

Hệ thống trị thủy lịch sử

Sông Ba từ thượng nguồn Tây Nguyên đổ về đồng bằng Tuy Hòa mang theo phù sa nhưng cũng mang theo cả lũ dữ và hạn khốc liệt. Suốt một thời gian dài, cuộc sống của cư dân hạ lưu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào “ý trời”. Nước nhiều thì úng ngập, nước ít thì ruộng khô, đồng nứt. Phải đến khi có đập Đồng Cam, sông Ba mới được “thuần hóa”, mở ra hành trình mới cho lịch sử khai khẩn, phát triển của một vùng đất.

Từ những ý tưởng phác thảo cuối thế kỷ 19, mất gần 15 năm khảo sát và nghiên cứu, đến năm 1924, công trình đập Đồng Cam được khởi công. Sau gần một thập kỷ thi công, đập Đồng Cam hoàn thành, trở thành hệ thống thủy nông lớn và bền vững bậc nhất miền Trung trong suốt nhiều thập kỷ.

Du khách tham quan Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia Đập Đồng Cam.

Điều khiến Đồng Cam trở nên đặc biệt là cách con người thời đó “đọc” được dòng sông. Con đập dài 680 m được xây chéo theo dòng chảy, tựa vào nền đá gốc, tận dụng địa hình tự nhiên để điều tiết nước, vừa đủ chắc để chắn dòng, vừa đủ mềm để “nhường” nước khi lũ lớn đổ về. Trải qua gần một thế kỷ, nhiều hạng mục của đập vẫn đứng vững trước những mùa mưa lũ dữ dội của miền Trung.

Đằng sau công trình ấy là mồ hôi, là máu, là những phận người lặng lẽ. Trong suốt gần một thập kỷ, hơn 5,3 triệu ngày công lao động của hàng vạn lượt dân phu đã được huy động, ngày ngày đào kênh, đắp đập, vận chuyển đá trong điều kiện lao động khắc nghiệt. Nhiều người đã vĩnh viễn nằm lại trên công trường. Ngày nay, tấm bia lưu danh trên sườn núi Trù Cát vẫn lặng lẽ nhắc nhớ về những phận người đã hy sinh để tạo nên mạch nước cho đồng bằng. Đập Đồng Cam vì thế không chỉ mang dấu ấn kỹ thuật của người Pháp mà còn là chứng tích của một thời kỳ lịch sử, nơi sức người địa phương đã góp phần tạo nên một công trình có giá trị lâu dài cho cả vùng.

Từ đập đầu mối, nước được dẫn về qua hệ thống kênh chính Bắc - Nam, rồi tỏa đi hàng trăm tuyến kênh các cấp, đưa nước đến từng thửa ruộng. Dòng nước từ sông Ba không còn chảy trôi vô định mà được phân bổ có trật tự, phục vụ trực tiếp cho sản xuất nông nghiệp. Đó là nền tảng để Đồng Cam trở thành hệ thống thủy nông lịch sử, gắn với quá trình hình thành và ổn định cư dân vùng hạ lưu sông Ba.

Trong hai cuộc kháng chiến, Đồng Cam là mục tiêu đánh phá ác liệt của thực dân Pháp nhằm bóp nghẹt hậu phương kháng chiến. Nhiều lần đập, kênh, cầu máng bị phá hoại nhưng mỗi lần như vậy, chính quyền cách mạng và nhân dân địa phương lại khẩn trương khắc phục, giữ cho dòng nước liên tục chảy về ruộng đồng. Đập Đồng Cam đã thấm mồ hôi của người lao động, máu của công nhân và chiến sĩ vệ quốc, trở thành biểu tượng của ý chí bảo vệ “mạch sống” quê hương.

Khai mở vựa lúa miền Trung

Khi hệ thống thủy nông Đồng Cam đi vào vận hành, dòng nước sông Ba lần đầu tiên được đưa về đồng ruộng một cách chủ động, đúng thời điểm và đủ liều lượng, ruộng đồng Tuy Hòa từng bước ổn định canh tác hai vụ mỗi năm. Những thửa ruộng khô hạn, bỏ hoang dần được khai phá, mở rộng diện tích sản xuất, hình thành nên các vùng lúa tập trung, đưa đồng bằng Tuy Hòa trở thành một trong những vựa lúa lớn của miền Trung.

Đến nay, toàn hệ thống đang cấp nước tưới cho khoảng 38.000 ha lúa (hai vụ), giữ vai trò xương sống trong bảo đảm an ninh lương thực. Từ đủ ăn, người dân có điều kiện tích lũy, dựng nhà, lập làng, tạo nên những miền quê trù phú ven sông Ba. Cụ Trần Thị Chét (xã Phú Hòa 2), năm nay đã gần 90 tuổi, kể: “Mỗi mùa nước về, bà con lại ngóng mực nước trên kênh để đoán vụ mùa sắp tới. Những năm hạn hán kéo dài, dòng nước từ Đồng Cam trở thành cứu cánh cho cả cánh đồng rộng lớn, giúp mùa màng bội thu, nhà nhà no đủ”.

Đập Đồng Cam dài 680 m, bắc qua dòng sông Ba giúp điều tiết nước về đồng ruộng, khai mở những vựa lúa của đồng bằng Tuy Hòa.

Theo thời gian, hệ thống thủy nông Đồng Cam không ngừng được tu bổ, nâng cấp, kết nối vận hành với các hồ chứa thượng nguồn nhằm chủ động hơn trong điều tiết nguồn nước trước tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Những năm gần đây, nhiều hạng mục của hệ thống Đồng Cam đã được gia cố bằng bê tông cốt thép, các tuyến kênh chính, kênh nội đồng được bê tông hóa, mở rộng phạm vi tưới vượt ra ngoài thiết kế ban đầu, vươn tới các cánh đồng phía Bắc tỉnh. Mạch sống Đồng Cam vì thế không ngừng được nối dài, tiếp sức cho sản xuất nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới.

Ông Nguyễn Minh Huệ, Chủ tịch Công ty TNHH MTV Thủy nông Đồng Cam cho biết: “Đồng Cam hiện không chỉ phục vụ sản xuất lúa mà còn đóng vai trò điều tiết nước cho cả vùng, góp phần giảm hạn, chống úng và bảo đảm an toàn cho hệ thống canh tác. Đơn vị xác định nhiệm vụ then chốt là quản lý, vận hành an toàn công trình, chủ động cấp nước kịp thời, tiết kiệm, hiệu quả cho khoảng 38.000 ha lúa, qua đó góp phần giữ vững an ninh lương thực và ổn định đời sống nông dân”.

Từ năm 1996, đập Đồng Cam được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, khẳng định vai trò đặc biệt của công trình trong lịch sử phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Yên cũ.

Ngày nay, giữa non nước hữu tình của sông Ba, đập Đồng Cam trở thành điểm đến văn hóa - du lịch hấp dẫn, nơi mỗi dịp mùng 8 tháng Giêng, người dân và du khách lại tụ hội, tưởng nhớ những người đã khuất và chiêm nghiệm giá trị bền vững mà cha ông để lại.

Tuyết Hương