Quốc Tử Giám ra đời năm 1076 thể hiện nhận thức của cha ông ta về vai trò của giáo dục và hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Các giá trị văn hóa, giáo dục được lưu giữ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã trở thành một phần tiêu biểu của nền văn hiến Việt Nam.

Quốc Tử Giám và những giá trị của Quốc học Việt Nam

Thế kỷ 11, cùng với việc củng cố nền độc lập, tự chủ, nhà Lý từng bước xây dựng bộ máy nhà nước, phát triển kinh tế, văn hóa và mở mang việc học. Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám.

Dưới thời Trần, Quốc Tử Giám tiếp tục được tu sửa, mở rộng; việc tuyển chọn người học từng bước được mở rộng đến những người có học lực xuất sắc ngoài tầng lớp quý tộc. Dưới triều vua Trần Minh Tông, nhà giáo Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Việc trọng dụng một nhà giáo nổi tiếng về học vấn và đức độ thể hiện sự coi trọng người thầy, chất lượng đào tạo và nền nếp của nhà trường.

Thời Lê sơ, đặc biệt dưới triều vua Lê Thánh Tông, giáo dục Nho học và khoa cử có bước phát triển mạnh. Năm 1483, Quốc Tử Giám được mở rộng quy mô. Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho khởi dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu. Qua các thời Mạc, Lê Trung Hưng, Quốc Tử Giám được tu sửa, duy trì hoạt động đào tạo trong những điều kiện lịch sử khác nhau. Đầu thế kỷ 19, khi triều Nguyễn định đô ở Huế và tổ chức cơ sở đào tạo tại kinh đô mới, Quốc Tử Giám Thăng Long không còn giữ chức năng trường học trung ương như trước. Qua thời gian, quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhiều lần thay đổi về kiến trúc, công năng và được tu bổ, bảo tồn. Di tích ngày nay lưu giữ dấu ấn của nhiều thời kỳ, là chứng tích quan trọng của lịch sử giáo dục và văn hóa dân tộc.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám là địa chỉ văn hóa có ý nghĩa đối với cả nước và bạn bè quốc tế. Ảnh: hanoimoi.vn

Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám giữ vai trò đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức Nho học phục vụ nhà nước. Những người từng giữ trọng trách tại Quốc Tử Giám đã có đóng góp quan trọng cho giáo dục và học thuật: Chu Văn An để lại tấm gương về sự uyên bác, tận tâm với việc dạy học, thanh liêm và chính trực; Ngô Sĩ Liên, người đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám và có đóng góp lớn trong việc biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư. Sự nghiệp của những trí thức ấy cho thấy mối liên hệ giữa hoạt động giáo dục với việc xây dựng đội ngũ, lưu giữ lịch sử và gìn giữ tri thức của dân tộc.

Hệ thống 82 bia Tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám ghi danh những người đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779; các bia được dựng từ năm 1484 đến năm 1780. Mỗi văn bia là một tư liệu xác thực về khoa thi, người đỗ đạt và quan niệm của triều đình đối với giáo dục, nhân tài. Những thông tin về tên tuổi, quê quán, thứ bậc cùng các bài ký trên bia có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử, tư tưởng, giáo dục, văn học, nghệ thuật và địa danh Việt Nam. Bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba (1442), do Thân Nhân Trung soạn, được khắc trên bia dựng năm 1484, có câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, đặt việc giáo dục nhân tài, tuyển chọn kẻ sĩ trong mối quan hệ với vận mệnh quốc gia. Việc dựng bia vì thế vừa là sự tôn vinh người đỗ đạt, khuyến khích việc học, vừa nhắc nhở người có học giữ gìn phẩm hạnh, có trách nhiệm với đất nước.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt; 82 bia Tiến sĩ được công nhận là bảo vật quốc gia. Bia Tiến sĩ cũng được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương; Danh mục Ký ức thế giới của UNESCO ở cấp quốc tế. Năm 2019, danh nhân Chu Văn An được Tổ chức UNESCO tôn vinh là nhà giáo dục tiêu biểu của Việt Nam. Những ghi nhận ấy góp phần khẳng định tầm vóc của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong di sản văn hóa dân tộc và giá trị của bia Tiến sĩ đối với ký ức nhân loại. Từ một thiết chế giáo dục của Đại Việt, Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, trọng người thầy, trọng hiền tài, là địa chỉ văn hóa có ý nghĩa đối với cả nước và bạn bè quốc tế.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám góp phần quan trọng khẳng định những giá trị tiêu biểu của Quốc học Việt Nam, đó là xem trọng giáo dục và hiền tài trong sự nghiệp xây dựng đất nước; truyền thống hiếu học và ý chí vươn lên bằng tri thức; tôn sư trọng đạo và sự thống nhất giữa học vấn với nhân cách; tinh thần tự chủ trong tiếp thu và phát triển tri thức. Những giá trị ấy vẫn tiếp tục được kế thừa và phát huy cho đến ngày nay.

Phát huy giá trị Quốc Tử Giám -  Quốc học Việt Nam trong giai đoạn mới

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài được kế thừa, phát triển gắn với mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra bước ngoặt đối với nền giáo dục Việt Nam: việc học được đặt trong sự nghiệp giải phóng con người, nâng cao dân trí, xây dựng đất nước và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân.

Qua các thời kỳ kháng chiến, kiến quốc, xây dựng chủ nghĩa xã hội và đổi mới, Đảng, Nhà nước luôn quan tâm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Những thế hệ nhà giáo, trí thức được đào tạo, rèn luyện trong sự nghiệp cách mạng đã có đóng góp trên nhiều lĩnh vực, từ giáo dục, khoa học, văn hóa đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

Kế thừa, phát triển truyền thống trọng dụng hiền tài của dân tộc trong điều kiện mới, Nghị quyết số 45-NQ/TW, ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới xác định xây dựng đội ngũ trí thức là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, hệ thống chính trị và xã hội. Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tiếp tục đặt ra yêu cầu phát huy mạnh mẽ vai trò của trí thức, nhà khoa học và nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ, tạo ra những công trình, sản phẩm có giá trị phục vụ phát triển đất nước.

Bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Ảnh: hoangthanhthanglong.vn

Trong giai đoạn thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực tự chủ đặt ra trách nhiệm mới đối với giáo dục, đào tạo và đội ngũ trí thức. Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục khẳng định vị trí đặc biệt quan trọng của giáo dục đối với tương lai đất nước.

Kết luận số 105-KL/TW, ngày 15/10/2026 của Hội nghị lần thứ Tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững xác định nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia; trọng dụng là khâu then chốt, tạo nguồn nhân tài là căn bản, lâu dài. Kết luận nhấn mạnh đổi mới phương thức phát hiện, lựa chọn, trọng dụng và đánh giá nhân tài theo nhiệm vụ, sản phẩm, kết quả và giá trị cống hiến; bố trí đúng sở trường, giao nhiệm vụ xứng tầm, trao quyền tự chủ và bảo đảm điều kiện để nhân tài phát huy năng lực, sức sáng tạo.

Bài học từ Quốc Tử Giám cần được phát huy bằng việc chăm lo đào tạo, bồi dưỡng con người, gắn phát hiện với sử dụng, tôn vinh với trọng dụng; tạo môi trường để trí thức, nhân tài Việt Nam ở trong và ngoài nước đóng góp thiết thực cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Cùng với đó, truyền thống khuyến học từ gia đình, dòng họ, cộng đồng cần được tiếp nối trong xây dựng xã hội học tập, tạo cơ hội để mọi người thường xuyên cập nhật kiến thức, kỹ năng. Tôn sư trọng đạo phải được thể hiện bằng sự chăm lo xây dựng đội ngũ nhà giáo, môi trường giáo dục lành mạnh và quan hệ thầy trò giàu trách nhiệm. Mỗi cơ sở giáo dục, mỗi gia đình có vai trò nuôi dưỡng động cơ học tập đúng đắn, bồi đắp tinh thần hiếu học và ý thức tự giác học tập suốt đời của con người Việt Nam.

Theo Ban Tuyên giáoTrung ương - Thành ủy Hà Nội