Giữa những triền đồi xanh thẳm của xã Ea Păl, có một ngôi làng nhỏ lặng lẽ vẫn còn giữ gìn khá vẹn nguyên những nếp nhà sàn, phong tục và truyền thống văn hóa đặc sắc của đồng bào Nùng.

Nhà sàn - linh hồn của bản làng

Vào những năm cuối thập niên 1980, cộng đồng người Nùng từ Cao Bằng vào Tây Nguyên lập nghiệp. Từ vài chục hộ ban đầu, đến nay thôn 3 (xã Ea Păl) đã trở thành một cộng đồng đông đúc với hơn trăm nóc nhà, quần tụ, gắn bó, hình thành nên một “làng Nùng” đúng nghĩa giữa núi rừng Ea Păl.

Điều khiến bất kỳ ai ghé thăm thôn 3 cũng ấn tượng chính là những nếp nhà sàn gần như còn nguyên vẹn theo lối kiến trúc truyền thống của người Nùng. Có những ngôi nhà đã hơn 30 năm tuổi, trải qua bao mùa mưa nắng vẫn đứng trầm mặc như chứng nhân của thời gian. Người dân nơi đây vẫn giữ gìn cẩn trọng từng cột gỗ xà nhà, từng mối nối như giữ một sợi dây níu với quê hương, với ký ức của chính mình.

Vẻ đẹp bình yên của làng người Nùng ở thôn 3, xã Ea Păl.

Ông Hoàng Văn Phóong, Bí thư Chi bộ thôn 3 cho biết: "Năm 1988, tôi theo gia đình từ Cao Bằng vào Ea Păl lập nghiệp, cùng với bà con lập nên cộng đồng người Nùng tại thôn 3. Thời gian đầu, toàn thôn chỉ có tầm 30 - 40 hộ dân sinh sống. Lâu dần, cộng đồng người Nùng tại thôn 3 phát triển lên hơn 130 nóc nhà như hiện nay. Ngôi nhà của gia đình tôi được làm từ năm 1994, đến nay vẫn giữ nguyên, chưa hề tu sửa".

Với người Nùng, nhà sàn không chỉ là nơi trú ngụ mà còn là không gian văn hóa, nơi hội tụ những quan niệm sống, những quy tắc ứng xử và cả niềm tin tâm linh. Trước khi dựng nhà, gia chủ phải xem tuổi, chọn đất, định hướng theo thế “tựa sơn hướng thủy” - một cách ứng xử hài hòa với tự nhiên, thể hiện kinh nghiệm sống được tích lũy qua nhiều đời. Những ngôi nhà sàn thường được dựng ở sườn đồi, thoáng đãng, có cây cối bao quanh. Vật liệu chủ yếu là gỗ, tre, nứa - những thứ gần gũi với núi rừng. Từng cột nhà, từng thanh xà được ghép nối bằng kỹ thuật mộng gỗ tinh xảo, thể hiện sự khéo léo, tài hoa của người thợ.

Một ngôi nhà sàn truyền thống của người Nùng thường có kết cấu vững chãi với 42 cột gỗ lớn làm khung (nhà lớn hơn thì có đến 56 cột gỗ). Bộ khung này được coi là “linh hồn” của ngôi nhà. Bên trong, không gian được chia thành nhiều tầng, nhiều gian với chức năng rõ ràng: gầm sàn để nông cụ, tầng chính là nơi sinh hoạt gia đình, gác bếp dùng để nấu nướng, hong khô lương thực. Gian giữa là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, nơi kết nối quá khứ với hiện tại. Bếp lửa, thường đặt ở cuối gian, không chỉ để nấu nướng mà còn là nơi cả gia đình quây quần, sẻ chia những câu chuyện thường ngày.

Không gian trong nhà sàn cũng phản ánh nếp sống truyền thống của cộng đồng dân tộc Nùng: phía ngoài dành cho nam giới, tiếp khách, uống rượu; bên trong là nơi phụ nữ chăm lo bếp núc, nuôi dạy con cái. Tất cả tạo nên một cấu trúc gia đình, một nếp sống mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của dân tộc Nùng.

Những sợi dây kết nối cộng đồng

Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, khi nhiều nơi đã thay nhà sàn bằng nhà gạch, bê tông thì tại thôn 3 vẫn giữ được gần như nguyên ven những nếp nhà mang dáng dấp xưa. Nơi đây, gần như 100% nhà sàn vẫn tồn tại, như một sự lựa chọn có ý thức của người dân: giữ lại những gì thuộc về nguồn cội.

Không chỉ là nơi ở, việc dựng nhà sàn còn là dịp để cộng đồng gắn kết. Mỗi khi một gia đình làm nhà, cả làng cùng chung tay giúp đỡ. Đó là cách người Nùng duy trì tinh thần đoàn kết, “đổi công”, gắn bó. Khi ngôi nhà hoàn thành, gia chủ làm một bữa cơm mời bà con cùng nhau uống rượu, chia sẻ niềm vui mừng nhà mới. Chính những nét văn hóa này đã tạo nên một sợi dây gắn kết cộng đồng sâu sắc, bền chặt.

Không chỉ có nhà sàn, người Nùng ở thôn 3 còn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống như Tết Thanh minh, lễ xuống đồng, những món ăn truyền thống như bánh khảo, heo quay mắc mật, khâu nhục… Đó không phải là những “di sản trưng bày”, mà là những giá trị sống, được gìn giữ một cách tự nhiên trong cuộc sống hằng ngày của cả cộng đồng. Những ngày hội văn hóa, ngày hội đại đoàn kết hằng năm trở thành dịp để cộng đồng cùng nhau tái hiện những nét đẹp truyền thống: từ điệu hát, lời then đến những trò chơi dân gian, những mâm cỗ đậm đà hương vị quê nhà.

Ông Nguyễn Tấn Lượng, Chủ tịch xã Ea Păl, cho biết: Thôn 3 không chỉ là một khu dân cư, mà còn là một “bảo tàng sống” về văn hóa người Nùng gốc Cao Bằng. Nơi đây được địa phương gìn giữ, bảo tồn như một điểm nhấn văn hóa đặc sắc, giúp các thế hệ trẻ tìm hiểu về nguồn cội, cũng là nơi có thể tìm thấy những giá trị nguyên bản giữa cuộc sống hiện đại.

Trong định hướng phát triển, thôn 3 được kỳ vọng sẽ trở thành điểm đến du lịch cộng đồng - nơi du khách không chỉ đến tham quan, mà còn có thể “sống cùng” văn hóa của đồng bào dân tộc Nùng. Ở đó, họ có thể ngủ trong những ngôi nhà sàn, thưởng thức những món ăn truyền thống, trò chơi dân gian và nghe những câu chuyện về hành trình lập làng, dựng bản.

Thanh Xuân