Ngày giải phóng Thủ đô (10/10/1954) là mốc son chói lọi, sự kiện đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khẳng định thắng lợi hoàn toàn của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử nghìn năm văn hiến của Thủ đô Hà Nội.

Những ngày tháng không quên

Sau 9 năm kháng chiến trường kỳ, gian khổ, với ý chí không gì lay chuyển được và tinh thần chiến đấu ngoan cường, gan dạ, đầy sáng tạo của quân và dân ta. Đặc biệt với thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 , thực dân Pháp buộc phải ký Hiệp định Giơnevơ ngày 21/7/1954 về đình chỉ chiến sự ở Việt Nam, công nhận độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia; chấp nhận rút quân khỏi miền Bắc nước ta.

Theo các điều khoản của hiệp định, Hà Nội nằm trong khu vực tập kết 80 ngày của quân đội Pháp. Tuy nhiên, thực dân Pháp lợi dụng thời gian này để phá hoại các cơ sở kinh tế, văn hóa, lôi kéo người di cư vào Nam, gây rối loạn và làm cho mọi công việc bị đình trệ.

Biết trước âm mưu của Pháp, ý thức rõ quy mô và tầm quan trọng của việc tiếp quản Hà Nội, Bộ Chính trị và Ban Bí thư Trung ương Đảng đã cử các đồng chí: Võ Nguyên Giáp, Lê Văn Lương, Xuân Thủy, Tố Hữu trực tiếp lãnh đạo và chỉ đạo công tác tiếp quản Thủ đô. Ngày 17/9/1954, theo quyết nghị của Chính phủ, Ủy ban Quân chính TP. Hà Nội được thành lập để làm nhiệm vụ tiếp quản thành phố. Hội đồng Chính phủ đã công bố các chính sách đối với thành thị mới giải phóng, chính sách đối với tôn giáo, các điều kỷ luật của bộ đội, cán bộ và nhân viên công tác khi vào thành phố mới giải phóng. Bộ Tổng Tư lệnh đã ra lệnh cho các đơn vị bộ đội đang tiến về giải phóng Hà Nội phải giữ vững trật tự an ninh của thành phố, bảo vệ nhân dân, bảo vệ ngoại kiều, triệt để chấp hành các chính sách và kỷ luật mà Chính phủ đã đề ra, luôn nâng cao cảnh giác, sẵn sàng đập tan mọi âm mưu khiêu khích, phá hoại.

Sáng 10/10/1954, các cánh quân của Đại đoàn Quân Tiên Phong tiến vào tiếp quản Thủ đô trong rừng cờ hoa đón chào của người dân Hà Nội. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Sau quá trình đấu tranh trên mặt trận ngoại giao yêu cầu thực dân Pháp rút khỏi Hà Nội đúng thời hạn, bảo đảm nguyên tắc chuyển giao trong trật tự, an toàn, không được phá hoại và không làm gián đoạn các hoạt động của đời sống nhân dân; ngày 30/9/1954, hai bên đã ký Hiệp định chuyển giao Hà Nội về quân sự; ngày 2/10, ký tiếp Hiệp định chuyển giao Hà Nội về hành chính. Chính phủ ta đã phái các đội công an, trật tự, cảnh vệ, hành chính vào Hà Nội để chuẩn bị việc tiếp quản thành phố.
Theo các văn bản đã được ký kết, từ ngày 2 đến ngày 5/10/1954, các đội hành chính, trật tự của ta vào thành phố trước, chuẩn bị cho việc tiếp quản các cơ quan, công sở, các công trình công cộng.

Ngày 6/10/1954, quân Pháp rút khỏi quận lỵ Văn Điển. 

Theo kế hoạch, sáng 8/10/1954, các đơn vị quân đội của ta tham gia tiếp quản Thủ đô theo nhiều đường tiến về Hà Nội. Chiều 8/10, một số đơn vị tiến sát vành đai Đê La Thành, Nhật Tân, Cầu Giấy, Ngã Tư Sở, Bạch Mai và Vĩnh Tuy. Sáng 9/10/1954, ta tiếp quản 4 quận Quảng Bá, Cầu Giấy, Ngã Tư Sở và Quỳnh Lôi. Quân đội ta theo nhiều đường tiến vào tiếp quản Hà Nội. Lần lượt, bộ đội ta tiếp quản nhà ga Hà Nội, phủ Toàn quyền cũ, khu Đồn Thủy, khu Bờ Hồ, Bắc Bộ phủ. 16 giờ, quân đội Pháp rời khỏi TP. Hà Nội, lặng lẽ rút sang phía Bắc cầu Long Biên. 16 giờ 30, quân đội ta hoàn toàn kiểm soát Hà Nội, tiếp quản thành phố an toàn và trật tự.

Sáng 10/10/1954, Ủy ban Quân chính thành phố và các đơn vị quân đội chia làm nhiều cánh lớn đã mở cuộc hành quân lịch sử tiến vào Hà Nội.

Vào lúc 15 giờ, sau một hồi còi dài tại Nhà hát Lớn, hàng trăm nghìn người dân Hà Nội và các lực lượng vũ trang đã chỉnh tề tham dự lễ chào cờ do Ủy ban Quân chính tổ chức tại Sân vận động Cột Cờ.

Sau lễ chào cờ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Vương Thừa Vũ trân trọng đọc Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô: “Sau cuộc biến đổi lớn, việc khôi phục lại đời sống bình thường sẽ phức tạp, khó khăn. Nhưng Chính phủ có quyết tâm, toàn thể đồng bào Hà Nội đồng tâm nhất trí góp sức với Chính phủ, thì chúng ta nhất định vượt được mọi khó khăn và đạt được mục đích chung: Làm cho Hà Nội thành một Thủ đô yên ổn, tươi vui và phồn thịnh”.

Xây dựng Thủ đô ngày càng văn hiến, văn minh, hiện đại

Trong 72 năm qua, Hà Nội đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, đặc biệt chuyển biến mạnh mẽ cùng công cuộc đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế. Kinh tế, văn hóa - xã hội có sự phát triển vượt bậc; đầu tư giáo dục, y tế, chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường và phát triển không gian công cộng được triển khai đồng bộ. Hà Nội được xây dựng ngày càng khang trang, hiện đại, văn minh, đáng sống, xứng đáng với vị thế là Thủ đô, trái tim của cả nước.

Trong kỷ nguyên mới, Hà Nội được định vị từ trung tâm hành chính - chính trị trở thành cực tăng trưởng, trung tâm đổi mới sáng tạo và thành phố kết nối toàn cầu.

Người dân hân hoan hướng về lá Quốc kỳ tung bay trên Cột cờ Hà Nội trong Ngày giải phóng Thủ đô 10/10/1954. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã xác lập hệ thống mục tiêu dài hạn và các nhóm nhiệm vụ, giải pháp mang tính đột phá, nhất là về thể chế và mô hình tăng trưởng. Theo đó, hướng tới 100 năm giải phóng Thủ đô vào năm 2054 và đến năm 2065 Hà Nội là thành phố toàn cầu, có trình độ phát triển cao và bền vững; thuộc nhóm các thủ đô có chất lượng sống và hạnh phúc cao trên thế giới. 

Cùng với Nghị quyết số 02, việc Quốc hội khóa XVI chính thức thông qua Luật Thủ đô (sửa đổi) tại kỳ họp thứ nhất ngày 23/4/2026 vừa qua đã đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong tư duy quản trị Thủ đô trong kỷ nguyên mới. Luật Thủ đô 2026 tạo ra 3 nhóm đột phá lớn về thể chế, tư duy phát triển và không gian phát triển; qua đó tạo cơ chế để “Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm” giúp Thủ đô khơi thông nguồn lực và phát triển bền vững. 

Với những đột phá thể chế vượt trội, Luật Thủ đô 2026 cùng với Nghị quyết số 02 của Bộ Chính trị chính là nền tảng để Hà Nội không chỉ bứt phá, mà còn vươn mình xứng tầm là trung tâm đầu tàu, lan tỏa động lực phát triển cho cả nước trong kỷ nguyên mới.

Hồng Hà (tổng hợp)