Trong số hàng trăm nghìn những cổ vật khai quật được từ con tàu đắm cổ tại vùng biển Cù Lao Chàm (thuộc xã đảo Tân Hiệp, TP. Đà Nẵng) với những họa tiết, hoa văn trang trí cực kỳ phong phú về đề tài, đa dạng về phong cách thể hiện, đáng lưu ý nhất là những đồ gốm trang trí hình con ngựa.

Theo đánh giá của các nhà chuyên môn và qua phương pháp phóng xạ đồng vị C14 thì số đồ gốm sứ trên con tàu đắm này có niên đại khoảng giữa thế kỷ 15, nước Đại Việt dưới thời trị vì của triều Lê Sơ (1428 - 1527). Hình ảnh ngựa được thể hiện trên dòng gốm này rất đa dạng, sống động; chẳng hạn như: lọ người cưỡi ngựa, hình ảnh vị quan đội mũ cánh chuồn trên lưng ngựa, người chiến binh cưỡi ngựa, con ngựa đứng bên bụi tre... trên đĩa trung đường kính khoảng 22 - 25 cm bằng những nét phác họa đơn giản; hay được thể hiện bằng một trình độ tay nghề cao thể hiện ngựa đang ở tư thế phi nước đại trong mây trên chiếc bình tỳ bà...

Phác họa ngựa đang ở tư thế phi nước đại trong mây trên chiếc bình tì bà.

Ấn tượng nhất là những hình vẽ men tam thái hoặc men lam trang trí hình tượng con ngựa trong lòng đĩa lớn với kỹ năng hội họa ở trình độ cao, tay nghề điêu luyện với những dáng vẻ, tư thế và khí sắc đa dạng. Những chiếc đĩa này lấy đề tài trang trí chủ đạo là những con ngựa với hình dáng, tư thế và sắc thái được thể hiện hết sức cường tráng, khỏe mạnh và sinh động. Dù chỉ là hội họa trên gốm nhưng chúng ta vẫn cảm nhận được sự mềm mại, linh hoạt, nhanh nhẹn và oai vệ vốn có của loài ngựa. Có rất nhiều đĩa loại này với hình tượng con ngựa được thể hiện ở những tư thế như đang phi nước đại trên mây hoặc giữa những quả cầu lửa với thân hình uyển chuyển, dũng mãnh, bốn vó dang rộng về phía trước và phía sau hay có vài ba đĩa thể hiện con ngựa đang ở tư thế nằm cuộn tròn giữa những đám mây, đầu quay ngược về phía sau.

Hình tượng ngựa được thể hiện ở tư thế như đang phi nước đại trên mây hoặc giữa những quả cầu lửa.

Một số đĩa gốm thể hiện hình tượng con ngựa được thần thoại hóa với đôi cánh dang rộng trên lưng đang tung vó bay trên những đám mây bồng bềnh như gửi gắm khát vọng bay bổng, thoát khỏi những gò bó, khuôn phép của chế độ phong kiến đương thời. Một số đĩa thể hiện hình ảnh con ngựa được cách điệu với mình ngựa đầu rồng đuôi sư tử đang tung bay giữa mây trời một cách uy nghi, hùng dũng... Bên cạnh nét trang trí chủ đạo là hình tượng con ngựa trong lòng đĩa, vành trong của loại đĩa này thường được trang trí theo mô típ dây hoa lá cuộn cách điệu hay trang trí những mẫu hình oval được bao quanh bởi những đường lượn sóng mép vỏ sò, bên trong mỗi hình oval trang trí hoa lá, cây cỏ hoặc chim muông. Thân ngoài của đĩa thì được trang trí bằng một dải cánh hoa sen cách điệu bao quanh...

Hình ảnh con ngựa được cách điệu với mình ngựa đầu rồng đuôi sư tử đang tung bay giữa mây trời.

Qua hình tượng con ngựa trang trí trên đồ gốm Chu Đậu cổ trục vớt tại vùng biển Cù Lao Chàm, ta có thể thấy ngựa đã trở thành đề tài quen thuộc trong nghệ thuật nói chung và là một đề tài trang trí thường gặp trên gốm sứ cổ nói riêng. Ngựa không chỉ đơn thuần là con vật thồ, vật cưỡi mà còn là người bạn đồng hành trung thành, chí tình của con người nhờ sự nhạy cảm, nhanh nhẹn và thông minh. Do vậy với đề tài trang trí trên gốm, người xưa đã lấy hình tượng con ngựa để gửi gắm, để thể hiện những ý tưởng mang tính nhân văn sâu sắc. 

An Trường