Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao của đất trời. Với người Việt, Tết trước hết là đoàn tụ - là được trở về nhà, trở về bên nhau, và trở về với những giá trị bền vững của gia đình, của nguồn cội.

Bàn tròn zalo là cuộc trò chuyện với PGS-TS Đoàn Văn Điện, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh; nhạc sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm, nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk và nhà thơ - nhà báo Phan Hoàng, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam, Giám đốc kiêm Chủ biên trang vanvn của Hội, về đoàn tụ - nét đẹp của Tết Việt.

Ký ức Tết

* Nhắc đến Tết và hai chữ đoàn tụ, hình ảnh đầu tiên hiện lên trong ký ức của ông, bà là gì?

Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm:

- Tôi nhớ đến những ngày Tết còn ba mẹ, 29 Tết cả nhà thường tập trung về đông đủ. Cánh phụ nữ dọn dẹp nhà cửa hoặc bận rộn với chảo mứt Tết - nhà tôi hay làm mứt khế và mứt cà chua cho khác các loại mứt ngọt có bán, vo gạo, đậu, rửa lá. Thanh niên lo chuẩn bị gói bánh và củi lửa, đêm chia nhau canh nồi bánh chưng, và không bao giờ quên những chiếc bánh con con dành cho trẻ nhỏ. Bữa cơm chiều 30 Tết do mẹ tôi và mấy chị em gái chuẩn bị, cả gia đình quây quần; ba tôi thường hỏi các con công việc đã làm được trong năm và dự kiến cho năm mới. Trước giờ giao thừa ai về nhà nấy, còn chúng tôi cùng ba mẹ mở một chai rượu vang, cùng xem những chương trình truyền hình Tết. Kỷ niệm đó xa quá rồi…

PGS-TS Đoàn Văn Điện:

- Tôi bắt đầu xa nhà khi học nhứt niên trung học, tương đương lớp 6 bây giờ. Ngày ấy, Trường Trung học Lương Văn Chánh của chúng tôi sơ tán đến Đồng Me, Tuy An, nay thuộc xã Tuy An Bắc. Trường cách nhà tôi hơn 50 cây số, phải đi qua hai ngọn đèo và sáu cái dốc. Những năm học tại Đồng Me, chiều 30 Tết tôi mới về tới nhà. Má tôi cúng tất niên và ngóng chờ đứa con út - là tôi - trong buổi chiều cuối năm.

Sau đó tôi đi học ở Bình Định rồi ra Trường Trung học Lê Khiết ở Quảng Ngãi, và tập kết ra Bắc. Xa gia đình, không đoàn tụ được, đến ngày Tết thì nhớ nhà lắm. Tôi cố tìm đến những người thân trong dòng họ cùng tập kết ra Bắc hoặc về thăm, ăn Tết cùng gia đình bạn đồng môn. Điều đó phần nào giúp tôi giữ được tình cảm gia tộc, tình quê hương, làng xóm…

Những năm sau giải phóng, lẽ ra tôi về đón Tết bên má, bên đại gia đình nhưng rồi không thể. Khi đó tôi làm Trưởng khoa Cơ khí nông nghiệp Trường Đại học Nông nghiệp 4, nay là Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh. Tết, khoa phải trực. Tôi nghĩ mình là trưởng khoa, thôi thì mình nhường niềm vui đoàn tụ cùng gia đình trong ngày Tết cho anh em. Đến Tết năm 1981, tôi mới về thăm má, ăn Tết cùng má, cùng các anh - chị dâu và các cháu. Tôi trò chuyện với các anh chị và đi thăm bà con xóm giềng. Không ngờ đấy là cái Tết đoàn tụ cuối cùng của anh em tôi với má. Mấy tháng sau, má tôi ra đi. Trong lòng tôi cứ day dứt…

Nhà thơ - nhà báo Phan Hoàng:

- Với hai chữ đoàn tụ, hình ảnh đầu tiên hiện lên trong tôi là những chuyến tàu chuyến xe vội vã hướng về quê hương nguồn cội. Bây giờ, việc đi lại tương đối thuận lợi, còn cách đây mấy mươi năm, việc tìm được chiếc vé ô tô, tàu lửa hay máy bay để về quê ăn Tết là khó vô cùng. Vì vậy có những cái Tết tôi đành phải ở lại TP. Hồ Chí Minh, chờ ra Giêng mới được về quê. Và không gì buồn hơn những ngày giáp Tết ra ga tiễn người thân, bạn bè về cố hương mà mình ngậm ngùi ở lại.

Những chuyến tàu xình xịch lao đi

Ngược hướng miền Trung tuổi nhỏ

Để lại sau lưng từng cơn bão nhớ

Để lại sau lưng mùa xuân tha hương

Ta như đứa trẻ bơ vơ ngơ ngác bên đường

Mặc hoa hậu hoa khôi kênh kiệu

Mặc Sài Gòn rùng mình những âm thanh khó hiểu

Một chuyến tàu

Rồi một chuyến tàu

Xình xịch lao đi…

Đó là một đoạn trong bài thơ “Những chuyến tàu cuối năm” tôi viết trong tâm trạng hướng về sự “đoàn tụ” khi Xuân về Tết đến.

Linh hồn của Tết Việt

* Trong dòng chảy văn hóa Việt Nam, Tết luôn gắn liền với hai chữ trở về. Vì sao đoàn tụ lại trở thành linh hồn của Tết Việt, chứ không chỉ là một phong tục hay thói quen sinh hoạt?

PGS-TS Đoàn Văn Điện:

- Tôi cho rằng, nền tảng giá trị của con người là đạo đức, và nguồn gốc của giá trị đó chính là gia đình. Con người ta “lớn lên” trước tiên là từ truyền thống gia đình. Và đây cũng là nơi đầu tiên giáo dục đạo đức, hình thành nhân cách.

Tình thương yêu của đấng sinh thành và tình anh em ruột rà là sự gắn kết bền chặt nhất trong cuộc đời mỗi người. Tết là thời điểm hiếm hoi trong năm mà con người quay lại với quan hệ căn bản nhất: gia đình, tổ tiên, làng xóm.

Đoàn tụ trong ngày Tết là để chúng ta ôn lại truyền thống của gia đình, dòng họ; thể hiện lòng kính nhớ tổ tiên ông bà. Đó không chỉ là gặp mặt người đang sống, mà là khôi phục mạch liên tục giữa các thế hệ.

Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm:

- Truyền thống của Tết Việt là sự sum họp nên những người đi xa, nếu không bất đắc dĩ, thì cố trở về trong mấy ngày Tết. Không khí ấm cúng của sự đoàn tụ khiến lòng người, cả già lẫn trẻ, đều thấy ấm áp. Cả nhà chia sẻ, cùng nhau chăm lo để có một cái Tết đoàn viên trọn vẹn đã là hạnh phúc. Người dân còn có tục trước Tết đi tảo mộ, không chỉ dọn mộ mà còn mời tổ tiên, những người đã khuất về cùng vui Tết. Chính những việc nho nhỏ ấy đã khiến sự đoàn tụ trở thành linh hồn của Tết Việt.

Nhà thơ - nhà báo Phan Hoàng:

- Việt Nam là một dân tộc từ truyền thuyết khởi nguồn gắn liền với sự xê dịch: “Lạc Long Quân chia mộng Âu Cơ/ Mẹ lên núi/ Cha xuôi về biển/ Hồng hoang big bang chớp hiện/ cùng trời phân ly” ("Chim Việt"). Vì vậy, trở về luôn là ước muốn của người Việt, nhất là vào dịp Tết cổ truyền. Ai cũng muốn tìm về nơi cắt rốn chôn nhau để thắp nén hương cho tổ tiên, viếng mồ mả người thân, chung vui với gia đình và bà con dòng tộc, láng giềng. Tết là phong tục đẹp. Nếu không có sự trở về đoàn tụ dịp Tết thì buồn tủi vô cùng. Buồn cho người không được về. Buồn hơn cho người chờ đợi, nhất là những bậc ông bà cha mẹ ngày đêm thấp thỏm mong ngóng cháu con tề tựu.

* Có ý kiến cho rằng, xã hội càng hiện đại thì những giá trị truyền thống càng dễ bị phai nhạt. Giá trị đoàn tụ trong ngày Tết hiện nay đang đứng trước những thách thức nào?

PGS-TS Đoàn Văn Điện:

- Trong xã hội ngày nay, quan hệ mở rộng, không còn trong giới hạn làng xóm quê hương, thậm chí ra ngoài biên giới. Điều đó lẽ ra không thể làm mất tình cảm gia đình, quê hương. Tuy nhiên, không ít người ra đi thì không muốn trở về nơi chôn rau cắt rốn và đoàn tụ gia đình nữa, họ không còn thấy cần thiết tình cảm gia đình nữa.

Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm:

- Tết cổ truyền ngày nay không còn thiếu thốn về vật chất như những năm đất nước còn chiến tranh, nhưng không phải tất thảy mọi gia đình đều đã có cuộc sống đủ đầy. Rất nhiều người tha hương tìm kiếm việc làm ở những nơi rất xa, thậm chí cả ở nước ngoài, không có điều kiện trở về đoàn tụ cùng gia đình. Có những người muốn tìm một không gian khác lạ thay vì về với mái ấm. Có những người lao động nghèo không đủ tiền để lo một cái Tết có bánh chưng, kẹo mứt, tấm áo mới cho con cái… Đây là một thách thức chung cho xã hội, làm sao để có sự chung tay của nhiều người, nhiều cấp, nhiều ngành, để không ai bị bỏ lại phía sau, để người lao động nghèo, người vô gia cư… cũng có một cái Tết tuy đơn sơ nhưng ấm áp tình người.

Là một người đã đi qua con dốc cuộc đời, tôi cũng mong mỏi một cái Tết đoàn tụ, nhưng khó lắm. Đó cũng là một thách thức của rất nhiều gia đình, khó vượt qua.

Nhà thơ - nhà báo Phan Hoàng:

- Theo quy luật tự nhiên, những điều dù là truyền thống nhưng lạc hậu hay thiếu nhân văn thì sẽ dần dần bị mai một, còn những nghi lễ thực sự có giá trị thì sẽ trường tồn và phát huy ở tầm cao hơn. Tết Nguyên đán là một trong những phong tục văn hóa đẹp của người Việt và một số dân tộc Á Đông. Mặc dù ngày nay có rất nhiều nghi lễ hoặc loại hình văn hóa du nhập từ nước ngoài, nhưng Tết cổ truyền với mong ước đoàn tụ vẫn là một giá trị bền vững trong tâm thức người Việt. Rất nhiều bạn trẻ, trong đó có hai người con của tôi, đang du học nước ngoài nhưng gần đến Tết Nguyên đán đều sắp xếp về sum họp với gia đình, rồi tranh thủ về quê nội Phú Yên thăm bà con cô bác, thắp hương cho ông bà…

* Tết không chỉ là dịp nghỉ ngơi, mà còn là một “lớp học đặc biệt” của gia đình. Từ góc nhìn của những nhà giáo, đoàn tụ ngày Tết mang ý nghĩa như thế nào trong việc hình thành nhân cách và cảm xúc của thế hệ trẻ?

Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm:

- Gia đình là hạt nhân của xã hội. Sự đoàn tụ trong Tết cổ truyền không chỉ làm ấm lòng người già, mà còn là niềm vui của con trẻ. Hầu hết gia đình Việt Nam ngày nay đều có người đi làm ăn xa. Vì miếng cơm manh áo mà phải rời quê, nơi đó có cha mẹ, vợ chồng, con cái. Sự trở về của những người đi xa còn là tấm gương để con trẻ soi vào mà cảm nhận tình cảm gắn bó của gia đình, từ đó hình thành nhân cách, tình cảm yêu thương của con trẻ đối với gia đình, đối với ông bà, cha mẹ. Người Tây Nguyên chúng tôi cũng vậy, ngoài những lễ hội truyền thống của buôn làng, Tết Việt dù đơn sơ cũng có đủ bánh tét, bánh kẹo và cũng là lúc sự đoàn tụ gia đình được “kích hoạt”.

Người xưa có câu “Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy” là nhắc đến đạo lý của con người trong những ngày đón năm mới. Sự giáo dục thiện lương và nhân cách trong Tết cổ truyền của người Việt đến một cách nhẹ nhàng, thấm vào lòng từng thành viên lớn nhỏ trong gia đình.

PGS-TS Đoàn Văn Điện:

- Đoàn tụ ngày Tết dạy người trẻ cảm thức về cội nguồn, về trách nhiệm với gia đình, về tình yêu thương và sự gắn kết.

Đoàn tụ là một cơ hội để gắn kết tình gia đình, tình thân, để những người trong dòng họ biết nhau, cùng nhau giữ gìn truyền thống của gia đình, dòng họ. Như vậy, con người mới “lớn lên” trong xã hội.

Gửi Tết cho nhau

* Cuộc sống có thể thay đổi rất nhiều, nhưng dường như khát vọng được đoàn tụ thì chưa bao giờ vơi đi. Nếu được gửi một lời nhắn nhủ đến khán giả trong dịp Tết này, về hai chữ đoàn tụ, ông, bà muốn nói điều gì?

PGS-TS Đoàn Văn Điện:

- Nền tảng giá trị con người là đạo đức. Đạo đức lại được bắt nguồn từ cái gốc là đạo đức gia đình, truyền thống gia đình. Con người không giữ được đạo đức thì tất cả giá trị sống cũng sẽ mất!

Nhà thơ - nhà báo Phan Hoàng:

- Bạn có thể học hành đỗ đạt cao và gặt hái nhiều thành công. Bạn có thể đi vòng quanh trái đất, trở thành công dân toàn cầu. Nhưng đối với người Việt, giá trị gia đình là vĩnh cửu. Gia đình gắn liền với ông bà, cha mẹ, anh chị em. Gia đình gắn với quê hương dòng tộc. Gia đình và quê hương là nơi chúng ta trở về để tiếp thêm năng lượng bước tiếp hoặc khi gặp những khó khăn, thử thách. Và đó cũng là nơi hai chữ đoàn tụ có ý nghĩa hơn hết khi Xuân về Tết đến. Một bữa cơm sum họp cuối năm, một nén hương thơm đêm giao thừa, một lời chúc mừng năm mới, một nụ cười của người thân sẽ là nguồn cảm hứng tuyệt vời tiếp thêm sinh lực mạnh mẽ cho chúng ta bước tiếp trên hành trình còn nhiều thử thách.

Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm:

- Hãy yêu thương nhau!

* Trân trọng cảm ơn! 

Yên Lan (thực hiện)