Tháng 4/2021, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam công nhận nghệ sĩ Nguyễn Trường là “Người Việt Nam đầu tiên chế tác nên cây đàn violon tre lấy cảm hứng từ đàn violon của Tây phương”.

Từ thành công đó, ông tiếp tục chế tác thành công nhiều nhạc cụ như: Viola tre, cello tre, rồi đến guitar tre, mandolin tre. Tất cả đều có thể hòa tấu cùng dàn nhạc hiện đại, đồng thời giữ được âm sắc tre nứa độc đáo của âm nhạc Tây Nguyên.

Cảm hứng từ những thanh âm đại ngàn

Nguyễn Trường tốt nghiệp chuyên ngành violon tại Học viện Âm nhạc Huế. Năm 1981, ông rời quê vào Tây Nguyên công tác tại Đoàn Ca múa dân tộc Đắk Lắk, sau chuyển sang giảng dạy chuyên ngành violon tại Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Đắk Lắk và gắn bó với sinh viên nghệ thuật trong nhiều thập niên. Đến năm 2018, khi nghỉ hưu, thay vì dừng lại, ông lại bắt đầu một hành trình mới: Nghiên cứu, phục chế và sáng tạo nhạc cụ bằng nguyên liệu tre nứa, trên cảm hứng từ nhạc cụ truyền thống của đồng bào Tây Nguyên.

Nguyễn Trường chia sẻ: “Từ xa xưa, đồng bào nhiều dân tộc đã biết dùng ống tre, nứa chế tác bộ gõ để phát ra âm thanh, đó là âm nhạc mộc mạc nguyên sơ, rồi dần dần tạo ra đàn t’rưng, đing pơng, đing păh, chiêng kram, đing tut, đing puốt, đàn đá… Tuy nhiên, theo dòng chảy thời gian, không ít nhạc cụ đứng trước nguy cơ thất truyền do âm lượng nhỏ, những người truyền dạy mất dần, ít người biết chơi, thiếu người chế tác nhạc cụ”.

Nghệ sĩ Nguyễn Trường biểu diễn bộ đàn chiêng.

Đàn mõ bò, nhạc cụ đầu tiên làm bằng tre lấy cảm hứng từ chiếc mõ tre (k’kong emo) treo trên cổ những con bò lúc chúng đi tìm thức ăn, hay mỗi buổi chiều trở về buôn làng được Nguyễn Trường chế tác thành công. Từ đây, ông dành trọn thời gian để phục chế các nhạc cụ dân gian, đồng thời cải biên nhiều nhạc cụ phương Tây thay bằng vật liệu bản địa với giá thành rẻ hơn rất nhiều, để ai cần cũng có cơ hội sở hữu.

Để tạo ra một nhạc cụ, không thể đong đếm được thời gian và công sức. Mỗi chi tiết, dù lệch chỉ một phần mười milimet cũng khiến âm thanh “bị… câm” hoặc không đạt chuẩn. Tre dùng để chế tác nhạc cụ phải được chọn lọc không quá già, không quá non, được phơi trong râm mát, gần khô rồi ngâm nước muối 20 - 30 ngày, sau đó đưa lên gác bếp hun khói để chống mối mọt và tạo độ rắn chắc.

Sau những tháng ngày kiên trì đục gõ, cân, chỉnh âm thanh, Nguyễn Trường chế tác thành công hàng loạt nhạc cụ: đàn t’rưng, đingpăh, ching đing arap m’ô…. Những âm thanh từ những nhạc cụ do ông sáng tạo mang hơi thở và hồn cốt của đại ngàn. Và những nhạc cụ này không chỉ vang trong nước mà còn có dịp biểu diễn ở nước ngoài góp phần lan tỏa văn hóa Tây Nguyên ra thế giới.

Lan tỏa giá trị, từ sân khấu đến lớp học

Nhưng sản phẩm khiến giới chuyên môn “ngả mũ” phải kể đến viokram, cây violon làm từ tre. Viokram, ghép từ violin và kram (nghĩa là tre trong tiếng Êđê) được Nguyễn Trường phân tích nguyên lý đàn dây phương Tây, rồi chuyển sang vật liệu tre nứa. Dáng đàn nhỏ gọn, cách điệu nhưng đủ 4 dây son, rê, la, mi (G - D - A - E) như violon chuẩn. Âm thanh “mộc, ấm” của nó đôi khi thanh thoát như tiếng ru, lúc lại trầm ấm như lời kể khan của già làng.

Không dừng lại ở tre, ông còn mạnh dạn thử nghiệm gỗ của gốc cà phê già (phế phẩm nông nghiệp mà nông dân thường đốt bỏ) để chế tạo ra cây đàn vĩ cầm bằng gốc cây cà phê mang tên cofevio. Cây đàn này khi tấu lên mang âm sắc trầm ấm độc đáo không lẫn vào bất kỳ một nhạc cụ nào khác.

Một sáng tạo khác của Nguyễn Trường là bộ đàn chiêng gồm 14 chiếc chiêng rời của người J’rai, được ông cân chỉnh âm thanh theo thang âm Tây Nguyên. Đặc biệt, thay vì làm giá treo bằng sắt, ông đã tận dụng thân cây cà phê khô.

Sau khi ngâm muối chống mối mọt và tẩy trắng, bộ giá treo được dựng thành hình mái nhà rông, tạo nên một tổng thể vừa mang tính trình diễn vừa giàu giá trị thẩm mỹ.

Bộ đàn chiêng có thể trình diễn với đủ các thể loại và hòa tấu cùng nhạc cụ hiện đại hoặc hòa tấu cùng các nhạc cụ truyền thống Việt Nam nói chung và Tây Nguyên nói riêng, điều mà chiêng truyền thống khó đáp ứng vì âm lượng nhỏ, không chuẩn âm và khó di chuyển.

Nghệ sĩ Nguyễn Trường dạy nhạc lý cho các học viên nhí.

Những nhạc cụ của nghệ sĩ Nguyễn Trường được mang đi biểu diễn nhiều nơi, đặc biệt khi biểu diễn giới thiệu tại Hội thảo Hiệp hội Tre thế giới năm 2022 ở Bình Dương đã nhận được sự thán phục từ bạn bè quốc tế.

Nguyễn Trường tâm niệm: “Mọi sự vinh danh chỉ có ý nghĩa khi bà con đón nhận”. Vì thế, không chỉ biểu diễn, ông còn về các buôn làng vùng sâu vùng xa truyền dạy cho học sinh đồng bào dân tộc thiểu số cách chế tác và phương pháp diễn tấu các nhạc cụ truyền thống bằng tre nứa. Ông mong muốn các nhạc cụ truyền thống tre nứa sẽ trở thành một môn học năng khiếu ở các trường tiểu học, THCS, giúp học sinh hiểu hơn về văn hóa và niềm tự hào của dân tộc mình. “Những nhạc cụ tôi làm ra chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh muôn màu của cuộc sống. Nhưng nếu nó giúp ích cho đời, giúp bảo tồn văn hóa, thì đó là niềm hạnh phúc lớn nhất”, ông tâm tình.

Trong ngôi nhà nhỏ nơi phố núi Buôn Ma Thuột, hằng ngày tiếng đàn violon tre của nghệ sĩ Nguyễn Trường vẫn vang lên đều đặn, lúc ngân nga như gió đại ngàn, lúc rộn ràng như tiếng chân người lên rẫy, lúc trầm lắng như lời kể khan. Ở tuổi ngoài 60, ông vẫn lặng lẽ sáng tạo, góp phần làm phong phú kho tàng nhạc cụ dân tộc và thổi một luồng sinh khí mới cho bản sắc văn hóa Tây Nguyên.

Trương Nhất Vương