Xuân mới đang về trên xứ sở “hoa vàng cỏ xanh”. Trong nhịp chuyển mình của đất trời, những tầng địa chất lặng lẽ ngủ yên hàng trăm triệu năm nơi đây đang dần được đánh thức.

Vùng đất Phú Yên cũ (nay là phía Đông Đắk Lắk) là nơi lưu giữ những ký ức địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm. Từ những vỉa đá cổ hình thành ở rìa siêu lục địa Gondwana, các dấu tích núi lửa bazan hiếm gặp, đến hệ thống bậc thềm biển cổ, đầm - vịnh - cửa sông độc đáo, tất cả hợp thành một không gian di sản đặc biệt, hội tụ đầy đủ điều kiện để xây dựng Công viên địa chất Phú Yên, hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO.

Công viên địa chất có biển đầu tiên của Việt Nam

Công viên địa chất Phú Yên được UBND tỉnh Phú Yên thành lập theo Quyết định số 1184/QĐ-UBND ngày 30/8/2024, với tổng diện tích gần 2.000 km² đất liền và khoảng 1.000 km² vùng biển. Mục tiêu đặt ra không chỉ là bảo tồn các giá trị di sản địa chất, địa mạo, cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học và văn hóa bản địa mà còn hướng đến xây dựng hồ sơ trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO.

Trong năm 2025, Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên đã phối hợp với các chuyên gia của Mạng lưới Công viên địa chất Việt Nam tổ chức điều tra, khảo sát thực tế gần 30 điểm di sản địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học tiêu biểu trong vùng công viên. Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy Công viên địa chất Phú Yên hội tụ nhiều giá trị có khả năng đáp ứng các tiêu chí khắt khe của UNESCO.

Mũi Đại Lãnh - Bãi Môn, cảnh quan đặc sắc trong vùng Công viên địa chất Phú Yên. Ảnh: Huỳnh Lê Viễn Duy

Theo các chuyên gia, điểm khác biệt nổi bật và cũng là lợi thế lớn nhất của Công viên địa chất Phú Yên chính là yếu tố biển. Ở Việt Nam hiện có 4 công viên địa chất toàn cầu UNESCO gồm: Cao nguyên đá Đồng Văn, Non nước Cao Bằng, Đắk Nông và Lạng Sơn, đều phân bố ở vùng núi và cao nguyên.

Trong khi đó, Công viên địa chất Phú Yên sở hữu đường bờ biển dài khoảng 189 km, bao gồm các đảo ven bờ, các đầm, vịnh, gành đá, bãi biển được hình thành do quá trình kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm trước. Lợi thế này giúp Công viên địa chất Phú Yên tạo được dấu ấn riêng trong hệ thống Công viên địa chất của Việt Nam cũng như khu vực.

Lợi thế lớn nhất của Công viên địa chất Phú Yên chính là yếu tố biển với đường bờ biển dài khoảng 189 km, bao gồm các đảo ven bờ, các đầm, vịnh, gành đá, bãi biển được hình thành do quá trình kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm trước.

“Hồ sơ Công viên địa chất Phú Yên trình UNESCO sẽ làm nổi bật các giá trị di sản địa chất mang tầm quốc tế và thể hiện sự khác biệt của Công viên địa chất Phú Yên so với các công viên địa chất toàn cầu UNESCO tại Việt Nam. Việc nhấn mạnh yếu tố biển cũng phù hợp với định hướng phát triển bền vững kinh tế biển, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu - những nội dung được UNESCO đặc biệt quan tâm trong quá trình xét duyệt hồ sơ”, ông Huỳnh Vĩnh Ngọc, Giám đốc Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên cho biết.

Di sản địa chất - văn hóa độc đáo

Theo Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên, qua các đợt điều tra, khảo sát, các chuyên gia đã xác định nhiều giá trị di sản địa chất tiêu biểu cần được tập trung nghiên cứu, bảo tồn và phát huy.

Trước hết, Công viên địa chất Phú Yên được xác định là phần rìa của một mảnh siêu lục địa cổ Gondwana, từng tồn tại từ hàng tỷ năm trước ở bán cầu Nam rồi vỡ ra và trôi dạt về phía Bắc bán cầu khoảng 200 - 180 triệu năm trước. Những vỉa đá biến chất có tuổi từ 1,8 - 2 tỷ năm tại núi Chóp Chài, núi Mù U, Nhất Tự Sơn (thuộc Danh thắng quốc gia Vịnh Xuân Đài)… là bằng chứng khoa học quan trọng, khẳng định vị trí đặc biệt của vùng đất này trong tiến trình địa chất toàn cầu.

Gành Đá Đĩa, nơi lưu giữ dấu ấn địa chất hàng triệu năm về trước.

Một giá trị khác làm nên bản sắc của Công viên địa chất Phú Yên là sông Ba, dòng sông lớn hiếm hoi của miền Trung nối Tây Nguyên với biển Đông. Trong quá khứ, đới đứt gãy sâu sông Ba từng hoạt động mạnh mẽ, để lại dấu tích qua các điểm xuất lộ nước nóng như Phú Sen, Trà Ô, Lạc Sanh. Cùng với đó là hệ thống dòng chảy cổ, đầm hồ nhỏ và dải ven biển, nơi lắng đọng các thành tạo bentonite và diatomite chứa nhiều hóa thạch thực vật, giúp tái hiện sinh động môi trường tự nhiên xưa kia.

Lịch sử tiến hóa địa chất của Công viên địa chất Phú Yên còn được ghi lại với nhiều giai đoạn khác nhau. Từ khoảng 250 triệu năm trước, khu vực này trải qua các giai đoạn trầm tích, magma xâm nhập và phun trào núi lửa. Những khối magma xâm nhập sâu nguội lại thành đá granit cổ hiện diện ở núi Chóp Chài, núi Nhạn, đèo Cả, Đá Bia đối lập đầy thú vị với các thành tạo bazan dạng cột ở gành Đá Đĩa, Hòn Yến, Hòn Đụn, núi lửa Mái Nhà - dấu tích của các đợt phun trào trẻ khoảng vài triệu năm và vẫn còn lẻ tẻ, rải rác trong khoảng một vài trăm nghìn đến một vài chục nghìn, thậm chí một vài nghìn năm trước.

Đặc sắc hơn cả là Công viên địa chất Phú Yên có sự tương tác hài hòa giữa lục địa và đại dương, giữa sông biển đầm hồ, tạo nên những cảnh quan độc đáo như đầm Ô Loan, đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài, doi cát nối đảo Nhất Tự Sơn, Hòn Yến...

Bên cạnh giá trị địa chất, Công viên địa chất Phú Yên còn sở hữu hệ sinh thái phong phú cùng kho tàng di sản văn hóa đa dạng, tạo nên chiều sâu hiếm có cho không gian di sản. Trong vùng công viên hiện có 3 di tích quốc gia đặc biệt, 20 di tích quốc gia, 90 di tích cấp tỉnh và 4 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gồm lễ hội cầu ngư, nghề làm nước mắm, nghề làm bánh tráng và nghệ thuật Bài chòi Phú Yên hòa chung nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nghệ thuật trình diễn dân gian mang đậm bản sắc văn hóa biển và sông nước, góp phần tạo chiều sâu văn hóa cho Công viên địa chất Phú Yên - yếu tố được UNESCO đặc biệt coi trọng. Trong ảnh: Trình diễn nghệ thuật hát bả trạo tại lễ hội cầu ngư lạch Long Thủy. Ảnh: Thiên Lý

Hiện Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên tích cực phối hợp với các chuyên gia tiếp tục nghiên cứu, khảo sát chuyên sâu, hoàn thiện cơ sở khoa học cho hồ sơ trình UNESCO; đồng thời triển khai đồng bộ các hoạt động bảo tồn di sản, đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và xúc tiến quảng bá du lịch.

“Theo kế hoạch, trong năm 2026 - 2027, Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên sẽ tham mưu tỉnh trình hồ sơ cho UNESCO xem xét, công nhận Công viên địa chất toàn cầu Phú Yên”, ông Huỳnh Vĩnh Ngọc cho biết thêm.

Lê Hảo