Khi thị trường Trung Quốc chính thức mở cửa cho tổ yến Việt Nam, cơ hội vươn mình của ngành yến lên tầm tỷ đô dần trở nên rõ nét.

Với sự tham gia của doanh nghiệp, hiệp hội và những chủ nhà yến tiên phong, Đắk Lắk - vùng đất cửa ngõ đón loài yến di cư - đứng trước vận hội lớn để xác lập vị thế trên bản đồ yến sào châu Á.

Nghề bạc tỷ

Khu vực dọc biển phía Đông Đắk Lắk vốn là vùng đất nơi đàn yến đảo từ Hòn Chùa, Hòn Yến, Hòn Than… theo mùa bay vào đất liền tìm nơi trú ngụ, tạo nên lợi thế tự nhiên mà ít nơi có được. Khi những đàn chim bắt đầu lượn sát mái nhà, người dân ven biển đã sớm nhận ra cơ hội để phát triển một ngành nghề mới.

Từ những ngôi nhà yến đầu tiên xuất hiện với thiết kế đơn giản, người dân dần tích lũy kinh nghiệm, học cách tạo “sinh cảnh” nhà yến hài hòa nhất cho loài chim khó tính này. Sau khoảng hai thập niên, nghề nuôi yến đã tạo nên diện mạo của một ngành kinh tế mới với khoảng 2.800 nhà yến trải rộng từ vùng ven biển đến khu vực Tây Nguyên.

Sản lượng yến tổ thu hái cũng tăng trưởng tương xứng và đang đạt 12 tấn tổ/năm. Bà Trần Thu Nguyệt, chủ 2 nhà yến ở phường Tuy Hòa, cho biết: “Mỗi năm yến cho thu hoạch 2 - 3 mùa tổ, sản lượng khoảng 100 kg, mang về cho gia đình tiền tỷ”.

Công nhân sơ chế, nhặt lông tổ yến tại một cơ sở chuyên nuôi và chế biến yến tổ.

Theo Hội Yến sào Phú Yên, nguồn gốc loài yến quyết định phần lớn chất lượng tổ. Chim yến ở vùng này vốn là yến đảo, thể lực khỏe nên tổ yến rất già sợi, dày và có mùi đặc trưng mà nhiều thị trường, đặc biệt là Trung Quốc cực kỳ ưa chuộng.

Hiện nay, sự thay đổi từ nuôi yến tự phát sang chuyên nghiệp càng rõ rệt khi cộng đồng nhà yến ngày một lớn mạnh, gắn kết hơn với doanh nghiệp và các tổ chức chuyên môn. Ông Nguyễn Đức Hiền, Giám đốc Công ty TNHH Yến sào Thiên Yến Phú (phường Tuy Hòa), chia sẻ rằng: Chính nguồn yến từ các nhà yến mới là cơ sở để hình thành chuỗi giá trị bền vững. “Đàn yến đảo di cư vào đất liền là lợi thế trời cho. Nhưng người dân phải nuôi theo kỹ thuật chuẩn, không tạp nhiễm, không tác động hóa chất, doanh nghiệp mới đủ cơ sở để đưa sản phẩm vào quy trình chế biến đạt chuẩn quốc tế”, ông Hiền nói.

Từ mối duyên tự phát ban đầu, nghề nuôi yến giờ đây đang dần tiến tới quy mô nông nghiệp hàng hóa và từng bước hòa vào chuỗi xuất khẩu chính ngạch.

Hiện thực hóa ước vọng tỷ đô

Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ tổ yến lớn nhất thế giới, nhu cầu mỗi năm lên tới hàng trăm tấn. Vì vậy, Nghị định thư xuất khẩu tổ yến sang Trung Quốc được ký kết đã đưa Việt Nam trở thành một trong số ít quốc gia được phép xuất khẩu trực tiếp tổ yến vào thị trường này. Với hạn ngạch xuất khẩu 100 tấn tổ yến/năm, cánh cửa lớn để phát triển ngành yến quy mô quốc gia của Việt Nam đã được mở. Năm 2024, Việt Nam đã xuất khẩu chính ngạch 4 tấn tổ; năm 2025, con số này tăng gấp nhiều lần.

Trên chặng đường tiến vào chuỗi xuất khẩu ngành hàng, sự thay đổi lớn nhất không nằm ở số lượng, mà ở cách làm. Người nuôi yến được kết nối vào một chuỗi sản xuất, kiểm soát, sơ chế, xuất khẩu với tiêu chuẩn quốc tế. Theo đánh giá từ Công ty Cổ phần Việt Nam Quốc Yến (An Giang), một trong 13 doanh nghiệp trên cả nước được cấp hạn ngạch xuất khẩu tổ yến thì mô hình liên kết này tạo lợi ích song hành. Người dân yên tâm sản xuất, doanh nghiệp bảo đảm được nguồn nguyên liệu chuẩn, còn thị trường quốc tế thì nhận được sản phẩm chất lượng đồng đều.

Tổ yến có giá trị cao, mang về cho các chủ nhà yến thu nhập tiền tỷ.

Tại Đắk Lắk, từ cuối năm 2024, Hội Yến sào Phú Yên, Hội Yến sào Đắk Lắk liên tục mở lớp hướng dẫn hộ nuôi về điều kiện vệ sinh thú y, tiêu chuẩn nhà yến, quy định về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn thu hái, sơ chế… đáp ứng theo quy định mới. Hội còn làm cầu nối giữa người nuôi và doanh nghiệp xuất khẩu. Nhiều chủ nhà yến được kết nối với các doanh nghiệp đạt chuẩn, hình thành chuỗi liên kết.

Theo ông Phạm Duy Khiêm, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Yến sào Việt Nam, ngành yến Việt Nam còn non trẻ cả về tuổi ngành lẫn thị trường kết nối. Muốn cạnh tranh được với Indonesia hay Malaysia…, chúng ta phải xây dựng chuẩn quốc gia và chuẩn ngành. Dù tổ yến Việt Nam có chất lượng cao, nhưng nếu mạnh ai nấy làm, không thống nhất quy trình, thì không thể tiến xa. Hiện Hiệp hội Yến sào Việt Nam đang xây dựng bộ tiêu chuẩn riêng cho sản phẩm yến tổ, đồng thời triển khai bộ nhận diện thương hiệu chung Yến sào Việt Nam nhằm tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việc chuẩn hóa toàn diện là con đường duy nhất để hướng đến mục tiêu lớn trong tương lai.

“Nếu các hộ nuôi tuân thủ nghiêm túc các yêu cầu từ tiêu chuẩn nhà yến, vệ sinh, thu hái đến truy xuất nguồn gốc, chúng ta hoàn toàn có thể đưa sản lượng xuất khẩu cán mốc trăm tấn mỗi năm. Lợi thế tự nhiên đã có, vấn đề chỉ là cách làm”, ông Khiêm khẳng định.

Từ những chuyến bay mải miết của đàn yến đảo trên các ghềnh đá năm xưa, từ những căn nhà yến mộc mạc dựng lên bằng vốn liếng và hy vọng của người dân, nghề nuôi yến đã trưởng thành vượt bậc. Và giờ đây, với cánh cửa xuất khẩu chính ngạch rộng mở, với sự đồng hành của doanh nghiệp, hiệp hội, người nuôi, ngành yến Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để vươn lên thành ngành kinh tế tỷ đô.

Tuyết Hương