Cần phát huy giá trị di tích khảo cổ trong vùng Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông

Trên địa bàn tỉnh Đắk Nông cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) có 144 di tích được Nhà nước xếp hạng, trong đó nhiều di tích nằm trong vùng Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. 

Tiêu biểu là hai di tích khảo cổ có giá trị đặc biệt: Di tích khảo cổ Thôn Tám (địa điểm thôn Bảy) và Di tích khảo cổ Hang C6-1.

Di tích khảo cổ Thôn Tám được phát hiện năm 2005 qua cuộc điều tra khảo cổ học phối hợp giữa Viện Khảo cổ học và các cơ quan chuyên môn của tỉnh Đắk Nông (cũ). Từ đó đến nay, khu vực này đã trải qua nhiều lần thăm dò, khai quật và thu thập hàng chục nghìn hiện vật bằng đá, gốm, thổ hoàng và hóa thạch. Kết quả nghiên cứu cho thấy, Di tích khảo cổ Thôn Tám là loại hình di chỉ xưởng chế tác và tu chỉnh công cụ tại chỗ, có niên đại khoảng 4.500 - 5.000 năm cách ngày nay, thuộc giai đoạn Trung kỳ Đá mới. Đây là di chỉ đầu tiên thuộc giai đoạn này được xác định tại khu vực Tây Nguyên. Năm 2025, di tích được lập hồ sơ khoa học và xếp hạng di tích cấp tỉnh.

Di tích khảo cổ Hang C6-1 thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô được thám sát và khai quật trong các năm 2017, 2018 và 2019. Các phát hiện khảo cổ cho thấy đây là một phức hợp di tích gồm nơi cư trú, mộ táng và chế tác công cụ của cư dân tiền sử. Di tích có địa tầng dày, nguyên vẹn, bảo tồn tốt các di vật hữu cơ, đặc biệt là di cốt người và động vật. Cư dân cổ tại Hang C6-1 sinh sống chủ yếu bằng săn bắt và hái lượm, có niên đại từ 7.000 đến 5.000 năm cách ngày nay. Các hiện vật tiêu biểu mang đặc trưng của kỹ thuật Hòa Bình, đồng thời phản ánh mối quan hệ giao lưu rộng với cư dân vùng biển. Với những giá trị nổi bật đó, năm 2023 Hang C6-1 được Nhà nước xếp hạng Di tích quốc gia.

Mặc dù đã được xếp hạng, việc bảo tồn và phát huy giá trị của hai di tích này trong vùng Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông - Lâm Đồng vẫn còn nhiều hạn chế. Di tích khảo cổ Thôn Tám hiện nằm trên đất sản xuất nông nghiệp của người dân, nguy cơ bị xâm hại cao do đô thị hóa, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và nhận thức chưa đầy đủ về bảo vệ di sản. Các khu vực khoanh vùng bảo vệ chưa được chuyển đổi thành đất di tích, gây khó khăn cho công tác quản lý và bảo vệ lâu dài.

Chuyên gia khảo cổ tiến hành xử lý hiện vật tại hố khai quật mở rộng thuộc Di tích khảo cổ Thôn Tám. Ảnh: Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Đối với Di tích khảo cổ Hang C6-1, dù đã có nhiều khuyến cáo của các nhà khoa học về việc xây dựng hệ thống bảo vệ như hàng rào, mái che, hộp kính bảo tồn hố khai quật, cũng như gia cố bảo vệ địa tầng… để bảo vệ cấp thiết song dưới tác động của thời tiết, khí hậu và con người, di tích đang đứng trước nguy cơ suy giảm tính nguyên vẹn về cấu trúc và địa tầng bên trong hố khai quật.

Để bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị di sản khảo cổ học trong vùng Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông - Lâm Đồng, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến Luật Di sản văn hóa nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng, đặc biệt là người dân sinh sống trong khu vực di tích. Song song đó, tiếp tục phối hợp với các chuyên gia khảo cổ nghiên cứu chuyên sâu, khai quật mở rộng, làm rõ hơn quy mô và giá trị của các di tích.

Bên cạnh đó, cần đầu tư xây dựng hạ tầng cơ sở phục vụ bảo tồn và tham quan như đường vào di tích, nhà trưng bày, khu bảo tồn tại chỗ; kết nối với các doanh nghiệp lữ hành để hình thành các tuyến, điểm du lịch gắn với di sản khảo cổ. Việc trùng tu, tôn tạo và bảo quản di tích cần được thực hiện nghiêm túc theo đúng khuyến nghị của các nhà khoa học.

Bảo tồn và phát huy giá trị các di chỉ khảo cổ học không chỉ góp phần làm sáng tỏ lịch sử cư trú của cư dân tiền sử Tây Nguyên mà còn tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch bền vững, nâng cao giá trị của Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông.

Đoàn Nhân